Cận thị ở trẻ là bệnh mạn tính, không phải chuyện “đeo kính là xong”
Cận thị ở trẻ em là một bệnh lý mạn tính về mắt khiến trục nhãn cầu dài ra, làm hình ảnh hội tụ trước võng mạc, gây nhìn xa mờ và nếu không được phát hiện, theo dõi, điều trị sớm sẽ dẫn tới nhiều biến chứng nguy hiểm về thị lực khi trẻ trưởng thành.
Điều quan trọng cha mẹ phải chấp nhận là: cận thị không còn là “tật khúc xạ nhẹ, đeo kính là ổn” mà Tổ chức Y tế Thế giới đã xếp vào nhóm bệnh lý mạn tính, cần được theo dõi và điều trị lâu dài. Sai lầm lớn nhất hiện nay là nhiều phụ huynh vẫn coi cận thị như một bất tiện nhỏ rồi đưa con đi cắt kính cho xong, bỏ qua việc kiểm soát tiến triển cận. Khi bước vào tuổi trưởng thành, cận nặng có thể kéo theo rách võng mạc, bong võng mạc, đục thủy tinh thể, Glocom, đe dọa trực tiếp tới thị lực và chất lượng cuộc sống. Nếu cha mẹ không thay đổi cách nhìn, mọi nỗ lực phòng ngừa cận thị sớm sẽ luôn đến muộn.
Một thực tế khác đáng lo: các bác sĩ ghi nhận tỉ lệ tật khúc xạ trong độ tuổi học sinh cấp hai ở nhiều trường chuyên có thể lên tới 80%. Đằng sau con số này là hàng loạt câu chuyện trẻ phải đeo kính dày, bị hạn chế lựa chọn nghề nghiệp và luôn sống trong nỗi lo biến chứng. Đây không còn là vấn đề cá nhân, mà là một “dịch” cận thị học đường. Khi hệ thống y tế phải xem cận thị như bệnh mạn tính, cha mẹ cũng không thể tiếp tục coi đó là chuyện nhỏ.
6 dấu hiệu cận thị ở trẻ: những hành động “kêu cứu” hằng ngày
Nếu phải tóm gọn dấu hiệu cận thị trẻ em trong một câu, thì đó là: mọi cố gắng bất thường của trẻ để nhìn rõ hơn đều đáng nghi ngờ. Vấn đề là các dấu hiệu này rất kín đáo và thường bị gán nhãn “tật xấu”. Cha mẹ cần bỏ thói quen mắng con và thay bằng quan sát, đặt câu hỏi: tại sao mắt con phải vất vả đến vậy?
Thứ nhất, nheo mắt: trẻ không “làm mặt xấu” mà đang cố tăng độ nét tạm thời; nếu con hay nheo mắt khi xem tivi hay nhìn bảng, khả năng thị lực đã suy giảm. Thứ hai, ghé sát vở, kéo ghế lại gần màn hình, nghiêng đầu, liếc mắt – đó là cách đôi mắt “xoay xở” để bù trừ khi nhìn xa mờ. Thứ ba, nheo mắt dụi mắt trẻ liên tục, kèm chớp mắt nhanh, thường là phản xạ khi mắt mỏi, khô hoặc hình ảnh trước mắt không rõ.
Thứ tư, học sa sút, mất tập trung đột ngột: nhiều trẻ bị mắng là lười, đến khi kiểm tra thị lực trẻ mới phát hiện đã cận 2–3 độ. Thứ năm, sợ ánh sáng, chảy nước mắt, đỏ mắt – dễ bị nhầm thành viêm kết mạc trong khi có thể liên quan đến cận kèm loạn thị hoặc mỏi mắt. Cuối cùng, khi trẻ nói “con nhìn không rõ”, đó không phải lời mè nheo; đó là lời cảnh báo trực tiếp, đòi hỏi khám mắt ngay. Một lần bỏ lỡ khám mắt, một thói quen nhìn gần kéo dài hay thiếu ánh sáng tự nhiên đều có thể để lại hậu quả suốt đời.
Vì sao trẻ ngày càng cận sớm và những ai dễ bị nhất?
Không thể đổ lỗi cho “gen yếu” rồi dừng lại. Thời đại màn hình đã tạo ra một thế hệ trẻ sống trong thế giới khoảng cách 30–40cm, với ánh sáng xanh chiếu thẳng vào mắt hàng giờ. Trẻ mầm non 3–6 tuổi được phát hiện cận thị ngày một nhiều vì dùng điện thoại, máy tính bảng quá sớm, đọc viết ở cự ly gần, ít ra ngoài trời và tư thế ngồi học sai. Mắt trẻ đang phát triển nên dễ thích nghi, nhưng cũng dễ bị tổn thương; khi trục nhãn cầu đã dài ra, nó không thể co lại như cũ, đồng nghĩa trẻ phải gắn bó với cận thị suốt đời.
Những nhóm trẻ dễ bị cận thị nhất là: trẻ tiếp xúc thiết bị điện tử từ rất sớm; trẻ ngồi khom lưng, cúi sát vở, nằm đọc sách; trẻ ít ra ngoài trời dưới 2 giờ mỗi ngày; trẻ có bố hoặc mẹ cận nặng; trẻ ăn uống thiếu rau xanh, hay thức khuya; học trong môi trường thiếu sáng hoặc ánh sáng gắt; và trẻ sinh non, nhẹ cân. Theo cơ quan y tế, hiện có khoảng 5 triệu trẻ em mắc tật khúc xạ, chiếm 30–40% trẻ trong độ tuổi đến trường. Đó là lời cảnh báo rằng bất cứ gia đình nào cũng có thể nằm trong “vùng nguy cơ” nếu không chủ động phòng ngừa cận thị sớm.
Trong bức tranh u ám ấy, vẫn có những tín hiệu tích cực: các bác sĩ đầu ngành như Thầy thuốc Ưu tú, TS.BS Vũ Thị Thanh – Giám đốc một bệnh viện mắt quốc tế, nguyên Giám đốc một bệnh viện mắt lớn – đã công khai cảnh báo về tỉ lệ tật khúc xạ học đường và thúc đẩy cách tiếp cận mới với bệnh cận thị mạn tính. Ngày 15/8, một thỏa thuận hợp tác y tế chiến lược giữa một hệ thống bệnh viện mắt trong nước và một quỹ đầu tư y tế Singapore đã được ký kết, nhằm nâng cấp công nghệ khám chữa và tập trung kiểm soát cận thị theo hướng bệnh lý mạn tính. Nhưng dù hệ thống y tế tiến bộ đến đâu, nếu cha mẹ vẫn cho phép trẻ “cắm mắt” vào màn hình hàng giờ thì mọi nỗ lực sẽ mãi chạy sau thực tế.
Kiểm tra thị lực trẻ: đừng đợi con kêu mới đi khám
Nhiều phụ huynh tự an ủi: “Con vẫn đọc được chữ, chắc chưa sao”, rồi trì hoãn khám mắt. Đó là cách đánh cược tương lai thị lực của con. Lời khuyên rõ ràng từ các bác sĩ là: nên theo dõi thị lực cho trẻ từ 3 tuổi và kiểm tra khúc xạ định kỳ 6 tháng một lần, đừng đợi đến khi con than mờ mới đi khám. Cận thị là bệnh cận thị mạn tính, nên cần hồ sơ theo dõi như mọi bệnh mạn tính khác, không thể “khám một lần rồi thôi”.
Đặc biệt, không thể phân biệt cận thị thật – cận thị giả – loạn thị – viễn thị – nhược thị – lác mắt chỉ bằng mắt thường. Đo khúc xạ có liệt điều tiết kết hợp đo chiều dài trục nhãn cầu mới là “tiêu chuẩn vàng” trong sàng lọc thị lực trẻ em. Nhìn mờ ở trẻ không đồng nghĩa chắc chắn là cận thị; vì vậy, cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua kính kiểm soát cận thị hay kính thời trang cho con khi chưa qua thăm khám chuyên khoa. Một chiếc kính sai chỉ số có thể khiến mắt phải gắng sức hơn, làm rối loạn điều tiết và đẩy nhanh tiến triển cận.
Trẻ cần được sàng lọc sớm nếu thường xuyên nheo mắt, dụi mắt, nghiêng đầu, nhìn màn hình hoặc sách quá gần; không nhìn rõ bảng; chóng mặt khi đọc, nhìn đôi, sợ ánh sáng. Khi kiểm tra thị lực trẻ đúng chuẩn và đủ sớm, bác sĩ có thể phát hiện cận thị giả để can thiệp, tránh chuyển thành cận thật. Ngược lại, bỏ lỡ vài tháng định mệnh có thể khiến cơ thể mi của trẻ liên tục co thắt và biến cận thị giả thành cận thị thật, không thể đảo ngược. Trong cuộc chiến phòng ngừa cận thị sớm, lịch khám mắt định kỳ phải trở thành thói quen nghiêm túc như tiêm chủng.
Từ nheo mắt đến phòng ngừa cận thị sớm: cha mẹ cần thay đổi gì?
Mỗi lần bắt gặp con nheo mắt, dụi mắt, ghé sát vở, cha mẹ có hai lựa chọn: mắng con vì “tật xấu” hoặc xem đó là tiếng kêu cứu của đôi mắt. Lựa chọn thứ hai khó hơn vì đòi hỏi thay đổi cả nếp sinh hoạt gia đình, nhưng đó là con đường duy nhất để phòng ngừa cận thị sớm thay vì chạy theo điều trị muộn. Cận thị là bệnh cận thị mạn tính; nếu không khống chế từ đầu, chúng ta đang chấp nhận để trẻ bước vào tuổi trưởng thành với nguy cơ bong võng mạc, Glocom, đục thủy tinh thể.
Phòng ngừa cận thị sớm không phải khẩu hiệu chung chung, mà là những việc rất cụ thể: đảm bảo trẻ ra ngoài trời ít nhất 2 giờ mỗi ngày – biện pháp được xem là hiệu quả nhất để kìm hãm trục nhãn cầu dài ra; hạn chế thiết bị điện tử, đặc biệt với trẻ dưới 3 tuổi, mỗi lần dùng không quá 20 phút, tổng thời gian trong ngày không quá 1 giờ và tránh dùng buổi tối muộn. Song song đó là tư thế ngồi học đúng, ánh sáng phù hợp, ngủ đủ, ăn đa dạng với nhiều rau xanh trái cây để tăng khả năng phục hồi của mắt.
Cuối cùng, cha mẹ cần thiết lập “hồ sơ thị lực trọn đời” cho con: khám mắt định kỳ, lưu lại số đo trục nhãn cầu, độ khúc xạ, thói quen sinh hoạt, điều chỉnh ngay khi có dấu hiệu xấu. Một hệ thống y tế đang chuyển mình coi cận thị là bệnh mạn tính sẽ chỉ phát huy hiệu quả nếu gia đình cũng hành động tương xứng. Hãy nhớ: mỗi lần bạn bỏ qua hành động nheo mắt của con là một lần bạn cho phép cận thị tiến thêm một bước. Ngược lại, mỗi lần bạn dừng lại để kiểm tra thị lực trẻ, giới hạn thời gian màn hình, đưa con ra ngoài trời, bạn đang cho con cơ hội nhìn thế giới rõ hơn – không chỉ hôm nay mà cả nhiều năm sau.
