Từ lợi thế khoa học đến khoảng trống thị trường
Thương mại hóa công nghệ sinh học là quá trình biến các kết quả nghiên cứu, sáng chế và tài sản trí tuệ trong phòng thí nghiệm thành sản phẩm, dịch vụ cụ thể được thị trường chấp nhận, tạo doanh thu và giá trị gia tăng cho doanh nghiệp, nhà khoa học và nền kinh tế thông qua các hoạt động sản xuất, phân phối, cấp phép và chuyển giao công nghệ có kiểm soát.
Việt Nam có lợi thế về nguồn gen, nông nghiệp và đội ngũ nghiên cứu, cùng định hướng chính sách coi công nghệ sinh học là một lĩnh vực kinh tế quan trọng. Nhưng lợi thế khoa học không tự động biến thành giá trị kinh tế: nhiều giải pháp và sản phẩm tiềm năng vẫn “đắp chiếu” trong phòng thí nghiệm, chưa tiếp cận được doanh nghiệp và thị trường. Nói cách khác, chúng ta có công nghệ nhưng chưa có thị trường tương xứng. Khoảng cách từ phòng lab đến khách hàng cuối cùng vẫn là rào cản phát triển biotech lớn nhất hiện nay.
Trong khi đó, tại Mỹ và EU, công nghệ sinh học đã đóng góp khoảng 5-6% GDP. Việt Nam đặt mục tiêu lĩnh vực này đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030. Đây là tham vọng không nhỏ nếu nhìn vào thực tế thương mại hóa còn ì ạch: kết quả nghiên cứu chưa ra thị trường, doanh nghiệp thiếu niềm tin, nhà khoa học thiếu đối tác triển khai, và người dùng cuối vẫn chưa thấy sản phẩm biotech nội địa xuất hiện rộng rãi trong đời sống.
Rào cản: kết nối thị trường yếu, khó định giá và thiếu vốn
Điểm nghẽn đầu tiên của thương mại hóa công nghệ sinh học là kết nối thị trường công nghệ còn quá yếu. Nhiều viện, trường có sản phẩm tiềm năng nhưng thiếu thông tin về nhu cầu thực tế, thiếu cơ hội gặp trực tiếp doanh nghiệp ứng dụng. Nhà khoa học nói ngôn ngữ của bài báo và chỉ số khoa học; doanh nghiệp nói ngôn ngữ của chi phí, rủi ro và dòng tiền. Khi hai bên không hiểu nhau, hợp tác dừng lại ở hội thảo, không thành hợp đồng.
Một rào cản phát triển biotech khác là bài toán định giá công nghệ và tài sản trí tuệ. Công nghệ sinh học thường gắn với dữ liệu, quy trình, bí quyết và bằng sáng chế; việc định giá sai có thể khiến nhà khoa học thiệt, hoặc khiến doanh nghiệp không dám mua. Thêm vào đó, rủi ro khoa học và pháp lý rất cao: trong dược phẩm và chế phẩm sinh học, trung bình chưa đầy 8 trên 100 ứng viên (khoảng 7,9%) từ Phase I được phê duyệt lưu hành. Nhà đầu tư vì thế càng thận trọng, khiến tài trợ startup sinh học trở nên khó khăn hơn.
Nguồn lực tài chính cho nghiên cứu vẫn phụ thuộc nhiều vào ngân sách nhà nước, trong khi doanh nghiệp mới chỉ bắt đầu tham gia đặt hàng nghiên cứu và đồng phát triển công nghệ theo nhu cầu thực tế. Đối với startup, ngoài vốn chủ sở hữu, họ phải xoay xở thêm từ tài trợ nghiên cứu, phí chuyển giao và các kênh huy động không làm pha loãng cổ phần. Khi vốn ít, rủi ro cao, thời gian phát triển dài, không ngạc nhiên khi nhiều nhóm nghiên cứu chọn an toàn trong phòng lab thay vì bước ra thị trường.
Bài toán dòng tiền và năng lực triển khai của doanh nghiệp
Ngay cả khi có công nghệ tốt, doanh nghiệp công nghệ sinh học vẫn phải đối mặt với bài toán sống còn: dòng tiền và năng lực triển khai. Câu chuyện của InnoGenEx cho thấy thương mại hóa công nghệ sinh học giống một chuyến tàu ra khơi: công nghệ lõi là động cơ, doanh nghiệp là con tàu, còn vốn là nhiên liệu. Nếu chỉ chăm chăm vào công nghệ mà quên dòng tiền, con tàu sẽ chết máy giữa biển.
Trong giai đoạn dịch Covid-19, doanh nghiệp này từng nhận được nhiều liên hệ và đơn hàng quốc tế cho công nghệ xét nghiệm, nhưng không thể biến tất cả thành hợp đồng vì thiếu năng lực vận chuyển xuyên biên giới, hướng dẫn sử dụng, bảo đảm chất lượng trong giao nhận và xử lý rủi ro. Đây là minh chứng rằng rào cản phát triển biotech không chỉ nằm ở phòng lab, mà nằm ở năng lực vận hành, pháp lý, hậu cần và quản trị rủi ro của doanh nghiệp.
Để tồn tại, nhiều doanh nghiệp áp dụng chiến lược “bán sản phẩm ngắn hạn tại cảng nước nông để lấy tiền nuôi mục tiêu dài hạn ở cảng nước sâu”. Nguồn thu từ dịch vụ, sản phẩm dễ thương mại hóa giúp giảm áp lực huy động vốn, hạn chế pha loãng sở hữu và duy trì đầu tư cho công nghệ lõi. Nhưng chiến lược này chỉ hiệu quả nếu doanh nghiệp có khả năng kiểm soát quyền sở hữu trí tuệ, chất lượng dữ liệu, tài chính và tuân thủ pháp lý – bốn nhóm vấn đề mà nhà đầu tư luôn soi kỹ trước khi rót vốn.
Cầu nối mới: Techmart, chính sách và nhu cầu người dùng
Một tín hiệu tích cực là các nỗ lực tăng cường kết nối thị trường công nghệ đang xuất hiện rõ hơn. Ngày 15/10/2026, Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học tổ chức sự kiện “Techmart kết nối sản phẩm khoa học chuyên ngành Công nghệ sinh học” nhằm đẩy mạnh kết nối cung – cầu, hỗ trợ chuyển giao công nghệ và đưa sản phẩm nghiên cứu tiến gần hơn tới thị trường. Trong khuôn khổ chương trình, hai hội thảo chuyên đề về chuỗi giá trị nông nghiệp xanh và thống kê kinh tế sinh học tạo diễn đàn để các bên cùng bàn chiến lược phát triển.
Điểm nhấn của Techmart là lễ ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác giữa một công ty công nghệ vi sinh – môi trường và một hợp tác xã nông nghiệp hữu cơ. Đây là ví dụ cụ thể cho việc kết nối thị trường công nghệ không dừng ở trưng bày, mà phải dẫn tới những cái bắt tay thực chất. Nguyên nhân cốt lõi khiến nhiều sản phẩm vẫn nằm trong phòng lab là thiếu thông tin thị trường và cơ hội giao thương trực tiếp giữa bên nghiên cứu và đơn vị ứng dụng; Techmart đang cố gắng lấp khoảng trống này.
Ở chiều nhu cầu, công nghệ sinh học đã chứng minh tác động thực tế: trong nông nghiệp, giúp tạo giống cây trồng, vật nuôi kháng bệnh, chịu hạn, chịu mặn, phát triển phân bón và thuốc bảo vệ thực vật sinh học, tối ưu tái chế phụ phẩm hướng tới nông nghiệp xanh; trong y dược, công nghiệp và môi trường, nhiều giải pháp đã ra đời để chăm sóc sức khỏe và xử lý ô nhiễm. Các sản phẩm như bộ kit xét nghiệm A-G Genes hay máy in 3D sinh học phục vụ y học tái tạo cho thấy nhu cầu thị trường là có thật; vấn đề là làm sao để những sản phẩm này không dừng lại ở trưng bày mà trở thành hàng hóa lưu thông.
Kết luận: Muốn ra biển lớn, phải xây hệ sinh thái chứ không chỉ phòng lab
Nếu coi mỗi công nghệ sinh học là một con tàu, thì Việt Nam đang có khá nhiều con tàu đóng dở trong xưởng. Chúng ta có động cơ tốt – các phát minh, sáng chế, nguồn gen phong phú – nhưng thiếu nhiên liệu (vốn), thiếu hải đồ (chiến lược thị trường), thiếu cảng đón (doanh nghiệp đủ năng lực triển khai) và thiếu đội ngũ môi giới công nghệ hiểu cả hai phía. Khi đó, thương mại hóa công nghệ sinh học khó có thể bứt phá.
Muốn thay đổi, cần nhìn thương mại hóa công nghệ sinh học như một hệ sinh thái: nhà khoa học tập trung vào chất lượng nghiên cứu nhưng phải học ngôn ngữ thị trường; doanh nghiệp phải xây năng lực quản trị rủi ro và dòng tiền để nuôi công nghệ lõi; nhà nước tiếp tục hoàn thiện chính sách, khuyến khích đặt hàng nghiên cứu từ doanh nghiệp và mở rộng các sàn kết nối như Techmart. Khi cầu nối giữa phòng lab và thị trường được xây đủ dày, những con tàu biotech Việt Nam mới có cơ hội ra biển lớn thay vì mãi neo đậu trong xưởng.
