Khi AI lập kế hoạch leo núi và con người tắt tư duy
AI lập kế hoạch leo núi là việc người dùng dựa vào mô hình ngôn ngữ để hỏi đường đi, thời gian hành trình, đồ đạc cần mang và đánh giá độ an toàn của cung đường, rồi dùng các gợi ý đó như một bản kế hoạch thực tế cho hoạt động ngoài trời có rủi ro cao. Ở Mount Shasta, một nhóm ba người leo núi mới đã dùng Google Gemini để lên lịch trình, chuẩn bị đồ và tính toán chuyến đi, và kết quả là họ phải nhờ lực lượng cứu hộ giải cứu sau nhiều ngày mắc kẹt trên núi. Vấn đề không chỉ là một “lỗi Google Gemini”, mà là cách chúng ta trao cho AI vai trò của một hướng dẫn viên mà nó không bao giờ đủ điều kiện đảm nhiệm trong môi trường rừng núi khắc nghiệt.
Từ kế hoạch 8 giờ đến nhiều ngày mắc kẹt: lỗi không chỉ ở Gemini
Theo báo cáo của Văn phòng Cảnh sát trưởng quận Siskiyou, ba chàng trai dựng trại ở độ cao khoảng 2.560 m ngày 29/8 trước khi bắt đầu leo Mount Shasta lúc 3h sáng hôm sau. Họ dự kiến một hành trình 8 giờ, nhưng đến 19h mới chạm đỉnh, buộc phải xuống núi trong đêm tối và cuối cùng lạc sang hẻm núi Mud Creek nguy hiểm. Trong quá trình xuống, một người bị chấn thương đầu gối, cả nhóm hết pin điện thoại và phải dựng trại chờ lực lượng Kiểm lâm Leo núi và đội cứu hộ hỗ trợ. Trích lời phía cảnh sát, “đây là một sai lầm nghiêm trọng, bởi Gemini đã khuyên họ mang theo ít thức ăn và nước uống hơn nhiều so với nhu cầu thực tế. Chuyến đi dự kiến kéo dài 8 giờ đã biến thành một sự cố kéo dài nhiều ngày”. Vụ việc cho thấy lỗi Google Gemini trong khuyến nghị nhu yếu phẩm không đầy đủ có thể nhanh chóng chuyển từ bất tiện sang đe dọa tính mạng.
Vì sao AI thành ‘hướng dẫn viên’ nguy hiểm cho an toàn ngoài trời?
Trong đời sống số, nhiều người đã quen để AI viết email, gợi ý lịch trình du lịch, thậm chí sắp xếp từng phút của chuyến đi. Nhưng leo núi không giống đặt phòng khách sạn. Khi để AI lập kế hoạch leo núi, người dùng quên rằng mô hình ngôn ngữ được huấn luyện trên văn bản, chứ không sống trong gió lạnh, băng tuyết và địa hình thay đổi từng mùa. Nó không cảm nhận được cơ thể mệt mỏi, không nhìn thấy trời chuyển xấu, và không thể chịu trách nhiệm khi khuyên bạn mang “far less food and water” rồi bỏ bạn lại giữa hẻm núi. Nguy hiểm hơn, chúng ta thường phớt lờ kiến thức địa phương và khuyến cáo an toàn ngoài trời, trong khi chính cơ quan chức năng cảnh báo “nhiều tai nạn nghiêm trọng và tử vong đã xảy ra trên tuyến đường Clear Creek khi người tham gia bị lạc rồi đi vào các địa hình nguy hiểm hơn, chẳng hạn như hẻm núi Mud Creek”.
Tâm lý “AI không thể sai” và cái giá phải trả bằng mạng sống
Sau khi được giải cứu an toàn về điểm xuất phát, chính ba chàng trai thừa nhận với lực lượng kiểm lâm rằng “chúng tôi đã phụ thuộc quá nhiều vào AI thay vì tự suy nghĩ” và còn dùng thêm video YouTube để “trinh sát” cung đường. Đây là bức tranh thu nhỏ của một xu hướng đáng lo: người dùng trao cho AI quyền quyết định mà không kiểm chứng thông tin AI với bản đồ chi tiết, hướng dẫn viên chuyên nghiệp hay trạm kiểm lâm địa phương. Khi AI nói “ổn mà”, nhiều người sẵn sàng bỏ qua những tín hiệu nguy hiểm như thời gian leo quá lâu, đường đi lạ, hay cảm giác cơ thể suy kiệt. Cái giá không chỉ là sự chậm trễ hay chuyến đi hỏng, mà có thể là tổn thương và tử vong, nhất là trên những tuyến như Clear Creek vốn đã ghi nhận nhiều tai nạn chết người khi người leo núi bị lạc vào địa hình hiểm trở.
Cách kiểm chứng thông tin AI trước mỗi chuyến đi mạo hiểm
AI không phải kẻ thù, nhưng nó phải được đặt đúng chỗ: trợ lý tham khảo, không phải người dẫn đường. Muốn bảo vệ an toàn ngoài trời, mỗi kế hoạch từ AI cần được đối chiếu nhiều lớp. Các cơ quan chức năng đã nhấn mạnh rằng mọi người nên liên hệ trước với trạm kiểm lâm USFS Mount Shasta hoặc đơn vị quản lý địa phương để nắm thông tin chính xác, thay vì chỉ dựa dẫm vào AI khi lên kế hoạch chuyến đi. Đồng thời, người leo núi không nên phụ thuộc hoàn toàn vào điện thoại hay thiết bị định vị, mà cần thường xuyên kiểm tra với ban quản lý để đảm bảo đi đúng hướng. Quy tắc vàng là: dùng AI để đặt câu hỏi, nhưng dùng bản đồ giấy, hướng dẫn viên, và kinh nghiệm của mình để đưa quyết định cuối cùng. Ở trên núi, khả năng phán đoán của bạn quan trọng hơn mọi mô hình ngôn ngữ.
