Không chỉ thi kiến thức về AI
AI or Behind là cuộc thi AI dành cho học sinh THPT trên toàn quốc, sử dụng bài thi theo tiêu chuẩn quốc tế để đánh giá kiến thức và kỹ năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập, sáng tạo và giải quyết vấn đề. Ngày 31/10 tại Hà Nội, Viettel và Tổ chức Giáo dục IIG Việt Nam phát động cuộc thi, với bài thi do Pearson - Certiport cung cấp. Đây là bước đi đáng chú ý vì cuộc thi không dừng ở việc kiểm tra học sinh có biết khái niệm AI hay không: mục tiêu là đưa các em vào thực hành, đồng thời tạo chuẩn tham chiếu chung cho năng lực AI. Theo ban tổ chức, đây là cuộc thi đầu tiên tại Việt Nam dùng bài thi chuẩn quốc tế để đánh giá năng lực AI của học sinh.
Định hướng ấy phù hợp với thời điểm AI ngày càng hiện diện trong đời sống và công việc. Giáo dục AI đã được đưa chính thức vào trường phổ thông từ năm học 2025-2026; chương trình xác định 12 tiết học cốt lõi để học sinh tiếp cận kiến thức nền tảng trước khi học sâu hơn theo năng lực và sở thích. Một cuộc thi như vậy có thể mở rộng trải nghiệm, miễn là nhà trường xem kết quả thi là điểm khởi đầu cho việc học, không phải thước đo duy nhất về năng lực.
Từ viết câu lệnh đến kiểm chứng kết quả
Nội dung bài thi bao quát bốn mảng: phương pháp và mô hình AI tạo sinh, kỹ thuật viết câu lệnh (prompt), đạo đức và pháp lý cùng tác động xã hội, và ứng dụng thực tế. Ở vòng loại quốc gia, học sinh còn được đánh giá khả năng dùng các công cụ như ChatGPT và Gemini, xây dựng rồi tinh chỉnh câu lệnh, kiểm chứng kết quả và sử dụng AI có trách nhiệm. Cách thiết kế này là điểm đáng giá nhất của sân chơi: học sinh không chỉ học cách nhận câu trả lời từ máy, mà còn phải đặt câu hỏi tốt và xem xét câu trả lời có đáng tin hay không. Đó là kỹ năng cần thiết khi AI tạo sinh có thể tạo nội dung trôi chảy nhưng vẫn sai lệch.
Cuộc thi cũng hướng tới phát triển giải pháp công nghệ, thay vì giới hạn AI trong việc hỗ trợ bài tập. Học sinh tham gia miễn phí, thi vòng đầu bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh và có cơ hội nhận chứng nhận. Điều kiện miễn phí giúp hạ rào cản tham gia; thông điệp “Không AI bị bỏ lại phía sau” cũng nhấn mạnh cơ hội tiếp cận cho học sinh nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Tuy vậy, để sân chơi thực sự bao trùm, việc tiếp cận máy tính, kết nối mạng và hướng dẫn tại trường vẫn cần được quan tâm.
Ba vòng thi, có chứng nhận và giải thưởng
Cuộc thi diễn ra qua ba vòng, từ tháng 11/2026 đến tháng 4/2027. Vòng cấp cơ sở kéo dài từ ngày 2/11 đến 30/12/2026; học sinh thi cá nhân tại trường trên máy tính. Thí sinh đạt từ 700/1.000 điểm được cấp chứng nhận điện tử của ban tổ chức, sau đó mỗi trường có thể chọn tối đa 15 nhóm, mỗi nhóm từ ba đến năm học sinh, vào vòng loại quốc gia. Vòng loại dự kiến tổ chức ngày 14/3/2027, còn vòng chung kết quốc gia dự kiến ngày 11/4/2027 tại Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh. Mốc điểm và các vòng thi tạo lộ trình rõ ràng, nhưng điều quan trọng hơn là quá trình chuẩn bị giúp học sinh luyện kỹ năng qua thực hành.
Ở vòng loại, thí sinh đạt từ 700/1.000 điểm có thể nhận chứng chỉ quốc tế Generative AI Foundations do Pearson - Certiport cung cấp; 40 nhóm có kết quả cao nhất vào chung kết. Tổng tiền thưởng được công bố là 280 triệu đồng, trong đó giải Nhất trị giá 100 triệu đồng. Giải thưởng có thể tạo động lực, nhưng giá trị bền vững của cuộc thi nên nằm ở việc học sinh biết dùng AI có trách nhiệm, tự kiểm tra thông tin và biến ý tưởng thành giải pháp.
Sân chơi hữu ích nếu tư duy vẫn là của học sinh
AI or Behind mở ra một cơ hội thiết thực cho AI cho học sinh: tiếp cận nội dung có chuẩn đánh giá, thử công cụ phổ biến và nhận phản hồi qua các vòng thi. Nhưng kỹ năng sử dụng AI không thể đồng nghĩa với việc giao suy nghĩ cho máy. Đại diện Viettel lưu ý AI nên là công cụ gợi mở ý tưởng và hỗ trợ tự học, không thay thế tư duy độc lập; học sinh cần hình thành thói quen kiểm tra độ chính xác của thông tin. Đây cũng là tiêu chí để đánh giá thành công của cuộc thi: không chỉ có bao nhiêu em đạt điểm cao, mà còn có bao nhiêu em biết đặt câu hỏi, kiểm chứng đáp án và chịu trách nhiệm với cách mình dùng công nghệ.
Với phạm vi toàn quốc, hình thức tham gia miễn phí và nội dung kết hợp kiến thức với thực hành, cuộc thi có tiềm năng đưa năng lực AI ra khỏi nhóm học sinh vốn đã có điều kiện tiếp cận công nghệ. Để tiềm năng ấy thành kết quả, các trường cần khuyến khích trải nghiệm rộng thay vì chỉ tập trung vào đội tuyển và thứ hạng. Khi học sinh vừa biết dùng AI tạo sinh, vừa biết nghi ngờ và kiểm chứng đầu ra, sân chơi này mới thực sự chuẩn bị cho các em một năng lực cần thiết trong tương lai.
