PDEK và Kalinnikov–Dinh: bước ngoặt của phẫu thuật mắt nâng cao
Ghép giác mạc PDEK là một dạng phẫu thuật mắt nâng cao tập trung thay thế lớp nội mô giác mạc bị tổn thương bằng mảnh ghép mỏng, giúp phục hồi độ trong suốt của giác mạc và cải thiện thị lực cho những bệnh nhân vốn có nguy cơ mù lòa rất cao, đặc biệt là người lớn tuổi mắc bệnh lý giác mạc phức tạp. Trong bức tranh đó, kỹ thuật Kalinnikov–Dinh không chỉ là một cải tiến dụng cụ, mà là thay đổi toàn bộ cuộc chơi: nó biến những ca từng bị coi là “tuyệt vọng” thành ứng viên có thể điều trị được, ngay tại Việt Nam.
Điểm đáng nói ở đây là vai trò chủ động của bác sĩ Việt trong cuộc cách mạng này. TS.BS Đinh Thị Hoàng Anh không đi sau để sao chép, mà cùng GS. Yuri Kalinnikov đồng sáng chế bộ dụng cụ tách lớp và bảo quản giác mạc chuyên dụng Kalinnikov–Dinh, được cấp bằng sáng chế quốc tế và nâng tỷ lệ tách lớp giác mạc thành công lên hơn 95%, vượt xa mức 36,6% trước đây. Câu chuyện không chỉ là một ca mổ thành công, mà là lời khẳng định rằng người bệnh Việt có quyền kỳ vọng vào chuẩn điều trị ngang tầm thế giới.
Cụ ông 80 tuổi mắc giác mạc bọng: từ bờ vực mù lòa đến nhìn lại con cháu
Nếu muốn hiểu sức nặng của ghép giác mạc PDEK, hãy bắt đầu từ câu chuyện cụ thể: cụ ông P.V.T, 80 tuổi, mắc giác mạc bọng và cận kề nguy cơ mù lòa. Giác mạc bọng là tình trạng bề mặt giác mạc xuất hiện nhiều bọng nước nhỏ do thủy dịch ứ đọng, khi lớp tế bào nội mô – “máy bơm” giữ giác mạc trong – bị suy yếu. Hệ quả là giác mạc phù nề, phồng đục, bệnh nhân nhìn như qua màn sương, đau, chói và luôn khó chịu. Ở tuổi 80, lại có tiền sử phẫu thuật đục thủy tinh thể, nhiều nơi sẽ xem đây là ca quá rủi ro để can thiệp sâu.
Thay vì chấp nhận cho bệnh nhân sống nốt quãng đời còn lại trong mờ lòa, ê-kíp đã chọn con đường khó: ghép giác mạc nội mô PDEK ứng dụng kỹ thuật Kalinnikov–Dinh. Ca phẫu thuật diễn ra với mục tiêu kép: loại bỏ lớp giác mạc bệnh lý đã rất yếu và đặt mảnh ghép PDEK chuẩn xác để đảm bảo độ bám tối ưu. Chỉ sau 3 ngày, tầm nhìn của ông T. cải thiện rõ, không còn chói buốt và đã nhận diện được người thân, quang cảnh xung quanh; sau 1 tuần, bề mặt giác mạc ổn định, mảnh ghép bám tốt. Lời chia sẻ “Tôi nghĩ mình phải sống cả đời trong cảnh mờ lòa” của bệnh nhân là bằng chứng sống động nhất cho giá trị của phẫu thuật mắt nâng cao này.
Từ ca cấp cứu đến chiến lược cá thể hóa điều trị giác mạc
PDEK và Kalinnikov–Dinh không tồn tại trong khoảng trống, mà nằm trong xu hướng chung: điều trị giác mạc phải cá thể hóa, không thể áp dụng một công thức cho mọi đôi mắt. Trường hợp cô Lê Thị Mỹ Hạnh, 66 tuổi, là minh chứng rõ ràng. Từ đầu năm 2025, cô xuất hiện tình trạng nhìn mờ như có lớp sương trước mắt, được chẩn đoán đục thủy tinh thể và phẫu thuật Phaco, nhưng điều trị nhiều lần không thành công, thị lực đột ngột mất, buộc bác sĩ phải ghép giác mạc cấp cứu để bảo tồn cấu trúc nhãn cầu.
Khi ra Hà Nội, cô gần như không còn nhận diện được người đối diện, phải có người dìu đi; thăm khám cho thấy tổn thương phức tạp ở cả hai mắt, từ viêm bờ mi, kết mạc phù nề đến giác mạc mờ đục hai bên. Thay vì ghép giác mạc cả hai mắt theo quán tính, ê-kíp quyết định ưu tiên ghép giác mạc cấp cứu cho mắt trái để tạo cơ hội cải thiện thị lực, còn mắt phải dùng màng sinh học bảo vệ bề mặt nhãn cầu và sẽ được đánh giá lại sau khi mắt trái ổn định. Sau một tháng, mắt trái dễ chịu hơn, cô đã cảm nhận ánh sáng, nhìn thấy bàn tay, hình người, đồ vật và đi lại không còn phụ thuộc hoàn toàn vào người thân. Đây là cách tiếp cận mà mọi phẫu thuật mắt nâng cao nên hướng tới: đặt nhu cầu thực tế của từng mắt, từng bệnh nhân lên trên sự “đẹp” của phác đồ.
Vì sao Kalinnikov–Dinh thay đổi cuộc chơi trong ghép giác mạc PDEK?
Điểm mạnh nhất của kỹ thuật Kalinnikov–Dinh nằm ở chỗ nó giải quyết đúng “nút thắt” khó nhất của ghép giác mạc PDEK: chuẩn bị mảnh ghép nội mô mỏng, nguyên vẹn. Bộ sáng chế bao gồm kim bơm khí tách lớp ứng dụng cơ chế lò xo, cùng bộ đế và vòng cố định giác mạc cải tiến. Kim bơm khí tạo lực đẩy nhẹ, ổn định, giảm đáng kể nguy cơ vỡ bóng khí – rủi ro lớn trong quá trình tách lớp giác mạc – trong khi bộ đế và vòng cố định giúp định hướng kim chính xác, bảo vệ tối đa lớp nội mô và tạo ra mảnh ghép chất lượng cao.
Khi tỷ lệ tách lớp giác mạc thành công tăng lên hơn 95%, vượt xa mức 36,6% trước đây, nghĩa là mỗi mảnh giác mạc hiến tặng được sử dụng hiệu quả hơn rất nhiều. Trong bối cảnh nguồn giác mạc luôn khan hiếm, đây là thay đổi mang tính hệ thống, không chỉ là một cải tiến kỹ thuật. Phẫu thuật giác mạc nội mô bằng cải tiến Kalinnikov–Dinh đã được công nhận trên toàn cầu và ca bệnh cụ ông 80 tuổi một lần nữa khẳng định hiệu quả vượt trội của sáng chế này trong phẫu thuật ghép giác mạc, mở ra hy vọng mới cho bệnh nhân cần điều trị giác mạc an toàn, chất lượng cao ngay tại Việt Nam.
Từ “vô vọng” thành “có thể cứu”: thông điệp cho người bệnh cao tuổi
Điểm chung của cụ ông 80 tuổi mắc giác mạc bọng và cô Hạnh 66 tuổi là gì? Cả hai đều ở lứa tuổi mà nhiều người nghĩ rằng “già rồi, chữa cũng không được bao nhiêu”, lại mang trong mình những tổn thương giác mạc phức tạp, từng điều trị nhiều lần không thành công. Thế nhưng, với ghép giác mạc PDEK và kỹ thuật Kalinnikov–Dinh, họ không bị xếp vào nhóm “hết hy vọng” nữa. Ca phẫu thuật thành công giúp cụ ông thoát khỏi nguy cơ mù lòa, nhìn rõ con cháu; ca ghép cấp cứu giúp cô Hạnh lấy lại khả năng cảm nhận ánh sáng và tự đi lại.
Thông điệp ở đây mang tính phản biện: người cao tuổi không nên bị loại khỏi danh sách ứng viên của các phẫu thuật mắt nâng cao chỉ vì tuổi. Khi kỹ thuật đã đủ tinh vi, khi tỷ lệ thành công của ghép giác mạc nội mô PDEK cải tiến theo Kalinnikov–Dinh lên đến 95%, việc chấp nhận “sống chung với mù lòa” đôi khi là hậu quả của thiếu thông tin hơn là giới hạn y khoa. Điều người bệnh cần làm là đi khám sớm, tại nơi có khả năng hội chẩn chuyên sâu và cá thể hóa điều trị cho từng mắt. Phần còn lại, những tiến bộ như Kalinnikov–Dinh đang cho thấy y học Việt có thể đi xa đến mức nào trong việc giữ lại ánh sáng cho người cao tuổi.
