Robotaxi Đông Nam Á: từ phòng thí nghiệm ra đường phố
Robotaxi Đông Nam Á là các dịch vụ gọi xe tự hành, chủ yếu dùng ô tô điện và hệ thống trí tuệ nhân tạo, đang dần chuyển từ giai đoạn nghiên cứu trong phòng thí nghiệm sang triển khai thử nghiệm có kiểm soát, rồi tiến tới phục vụ người dân hàng ngày trên đường phố đông đúc và hạ tầng còn nhiều thách thức. Điểm đáng chú ý trong giai đoạn này không phải là những trình diễn công nghệ hào nhoáng, mà là cuộc đua xem mô hình nào đủ an toàn, phù hợp pháp lý và có khả năng mở rộng thành dịch vụ thông thường. Việc Waymo bước vào Singapore và Phenikaa-X được Hà Nội cho phép thử nghiệm tại Hòa Lạc cho thấy giao thông tự hành đã đến bước ngoặt: hoặc chứng minh được giá trị thực tế, hoặc bị bỏ lại phía sau bởi hoài nghi của người dùng và cơ quan quản lý.
Waymo tại Singapore: tham vọng xe tự hành trong hệ sinh thái pháp lý chặt chẽ
Waymo dự kiến khai trương dịch vụ taxi tự hành chạy điện tại Singapore vào năm 2028, đánh dấu lần đầu hãng xe tự hành của Alphabet hiện diện tại Đông Nam Á. Đây không chỉ là một thị trường mới, mà là phép thử xem công nghệ Waymo Driver có thích nghi được với hạ tầng châu Á và thời tiết gió mùa hay không. Theo kế hoạch, đội xe điện Jaguar I-PACE đầu tiên tích hợp hệ thống tự hành Waymo sẽ sớm có mặt tại Singapore, với giai đoạn năm 2027 được chuyên gia trực tiếp điều khiển để thu thập dữ liệu và huấn luyện hệ thống trước khi mở dịch vụ cho công chúng. Một phát biểu dễ trích dẫn ở đây là: "Waymo dự kiến khai trương dịch vụ gọi xe hoàn toàn tự hành bằng ô tô điện tại Singapore vào năm 2028".
Singapore không phải xuất phát từ con số 0. Thành phố này đã cho người dân dùng xe buýt nhỏ tự hành ở khu vực Punggol từ tháng 4, sau khi đội xe do Grab vận hành hoàn thành hơn 25.000 km chạy thử. Đến tháng 9, Grab thông báo sẽ tăng đội xe tự hành từ 10 lên 50 chiếc và đặt mục tiêu hàng nghìn phương tiện tự hành tại Đông Nam Á vào năm 2030. Song song, Bộ Giao thông Singapore đang hoàn thiện khung pháp lý riêng cho xe tự hành, lấy ý kiến về an toàn, trách nhiệm pháp lý, bảo hiểm và thực thi pháp luật. Một dự luật mới đề xuất kéo dài cơ chế thử nghiệm pháp lý đến cuối năm 2028, cho thấy nhà nước chấp nhận tạo "đường băng" dài cho thử nghiệm, nhưng trong khuôn khổ kiểm soát rõ ràng.
Phenikaa-X tại Hòa Lạc: Hà Nội chọn phát triển giao thông thông minh từ lõi công nghệ
Trong khi Singapore mời những gã khổng lồ quốc tế, Hà Nội chọn một hướng khác: trao quyền thử nghiệm giao thông thông minh cho doanh nghiệp trong nước. UBND Thành phố đã trao quyết định cho Công ty cổ phần Phenikaa-X thử nghiệm hệ thống giao thông tự hành thông minh gồm xe buýt, robotaxi, robot dọn vệ sinh và robot giao hàng tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc. Đây là cách Hà Nội nói rõ rằng giao thông thông minh Hà Nội phải được kiểm chứng trên chính đường xá, thời tiết và thói quen đi lại của người Việt, chứ không thể bê nguyên mô hình Waymo hay Baidu Apollo về áp dụng. Phó Chủ tịch Trương Việt Dũng yêu cầu đánh giá định kỳ, tháo gỡ khó khăn và điều chỉnh chính sách trong quá trình thử nghiệm, nhấn mạnh sandbox phải gắn quyền hạn với trách nhiệm.
Sandbox Hòa Lạc không phải giấy phép kinh doanh mà là cơ chế để thử nghiệm có kiểm soát một công nghệ đang hình thành cả về kỹ thuật lẫn thể chế. PGS.TS. Lê Anh Sơn coi ODD (Operational Design Domain) – tập hợp các điều kiện tuyến đường, tốc độ, thời tiết, giám sát, dừng khẩn cấp, cứu hộ, bảo hiểm và dữ liệu – là khung để nhà nước và doanh nghiệp cùng xác định phương tiện được phép hoạt động đến đâu. Trong 24 tháng thử nghiệm, Phenikaa-X tập trung kiểm chứng độ an toàn, ổn định và khả năng vận hành thực tế của phương tiện, đồng thời đánh giá mô hình dịch vụ, hạ tầng và điều kiện để mở rộng. Chính quyền tuyên bố rõ: đây chưa phải giai đoạn kinh doanh thương mại hay thu phí, mà là bước chuẩn bị cho khả năng thương mại hóa sau này.
Từ thử nghiệm xe tự lái đến thương mại hóa: khác biệt chiến lược Waymo – Phenikaa-X
Điểm chung của Waymo và Phenikaa-X là đều đi theo mô hình "thử nghiệm có kiểm soát trước, thương mại hóa sau". Waymo dùng năm 2027 như một giai đoạn có tài xế an toàn để hệ thống học về đường sá và thời tiết gió mùa Singapore, trong khi Phenikaa-X có 24 tháng để xử lý bài toán giao thông hỗn hợp, kiểm chứng AI trong điều kiện Việt Nam và định hình tiêu chuẩn an toàn cho xe tự hành. Nhưng cách họ tiếp cận chuỗi giá trị lại rất khác. Phenikaa-X chọn tập trung vào công nghệ lõi – bản đồ độ phân giải cao, định vị, nhận diện môi trường, lập kế hoạch và điều khiển – với mục tiêu giải pháp "plug and play" có thể biến nhiều loại phương tiện thành xe tự hành. Waymo, ngược lại, hiện chưa hướng tới Việt Nam mà tập trung vận hành một đội xe điện hoàn chỉnh tại Singapore.
Với người dùng bình thường, tác động trực tiếp vẫn còn ở phía trước. Waymo dự kiến đến 2028 mới mở dịch vụ taxi tự hành chạy điện cho công chúng tại Singapore, còn Hòa Lạc sẽ là nơi thử nghiệm chứ chưa phải nơi người dân đặt robotaxi như đặt taxi truyền thống. Tuy nhiên, việc Grab đã cho người dân sử dụng xe buýt nhỏ tự hành từ tháng 4, sau hơn 25.000 km chạy thử, cho thấy giai đoạn "đi nhờ" trên xe tự hành đã bắt đầu. Nếu Phenikaa-X chứng minh được hệ thống an toàn ngay cả khi mất kết nối mạng, không phụ thuộc hoàn toàn vào 5G hay V2X, người Hà Nội hoàn toàn có thể kỳ vọng giao thông thông minh Hà Nội sẽ không chỉ là khẩu hiệu, mà là dịch vụ thực sự xuất hiện trong vài năm tới.
Khung pháp lý sandbox: lợi thế cạnh tranh mới của Đông Nam Á
Điều đáng bàn nhất trong cuộc đua robotaxi Đông Nam Á không phải ai có công nghệ mạnh hơn, mà là ai xây dựng được khung thử nghiệm pháp lý thông minh hơn. Singapore đã thử nghiệm xe tự hành nhiều năm và đang hoàn thiện khung pháp lý dành riêng cho phương tiện tự hành, lấy ý kiến từ tháng 5 về an toàn, trách nhiệm pháp lý, bảo hiểm và thực thi pháp luật. Dự luật trình Quốc hội ngày 8/9 đề xuất kéo dài cơ chế thử nghiệm pháp lý đến cuối năm 2028, cho phép các hãng như Waymo có đủ thời gian chứng minh tính an toàn trước khi xây dựng hệ thống luật toàn diện. Trong khi đó, sandbox Hòa Lạc được thiết kế bám sát định hướng Nghị quyết 57-NQ/TW về việc thể chế đi trước một bước, khuyến khích đổi mới sáng tạo và xây dựng cơ chế quản lý phù hợp với công nghệ mới.
Về bản chất, các sandbox này đang tăng tốc thời gian thương mại hóa mà không buông lỏng quản lý nhà nước. Hà Nội khẳng định sandbox không làm thay đổi trách nhiệm quản lý, mà là công cụ để nhà nước và doanh nghiệp cùng thu thập dữ liệu, đánh giá tiêu chuẩn, tháo gỡ rào cản pháp lý trước khi mở rộng quy mô. Trong 24 tháng thử nghiệm, dữ liệu thực tế về camera, LiDAR, radar, GNSS, HD Map, dừng khẩn cấp, sự cố và vận hành từ xa sẽ là "nhiên liệu" để đánh giá mức độ an toàn và độ tin cậy của hệ thống tự hành. Nếu Singapore và Hà Nội thành công, robotaxi Đông Nam Á sẽ không chỉ là câu chuyện về xe tự hành Singapore hay Waymo Phenikaa-X, mà là minh chứng rằng khu vực này đủ năng lực tự xây luật chơi cho thế hệ công nghệ giao thông mới.
