Đà tăng mạnh, nhưng cần nhìn kỹ phía sau con số
Xuất khẩu hàng hóa là hoạt động đưa sản phẩm sản xuất trong nước ra thị trường quốc tế, tạo nguồn thu và kết nối doanh nghiệp Việt Nam với chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong 10 tháng, kim ngạch xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5% so với cùng kỳ; quy mô gần chạm mốc 500 tỷ USD cho thấy sức bật đáng kể của thương mại hàng hóa.
Động lực gần nhất thể hiện rõ trong tháng 10: xuất khẩu tăng 8,7% so với tháng trước, trong khi nhập khẩu giảm 1,4%, đưa mức xuất siêu tháng lên 7,31 tỷ USD, so với 1,3 tỷ USD trong tháng 9. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng không nên nhầm một tháng thuận lợi với cán cân thương mại đã vững vàng. Tính chung 10 tháng, Việt Nam vẫn nhập siêu 12,07 tỷ USD, trái với mức xuất siêu 19,49 tỷ USD cùng kỳ năm trước, bởi nhập khẩu lũy kế tăng nhanh hơn xuất khẩu.
Mỹ là thị trường lớn nhất, cũng là điểm tập trung đáng lưu ý
Mỹ mua 159,4 tỷ USD hàng hóa Việt Nam trong 10 tháng, tương đương gần một phần ba tổng kim ngạch xuất khẩu. Vị thế này đem lại đầu ra quy mô lớn cho nhà sản xuất, nhưng đồng thời khiến kết quả xuất khẩu nhạy cảm hơn với biến động nhu cầu tại một thị trường chủ lực. Khi một phần đáng kể doanh thu hàng hóa phụ thuộc vào cùng một điểm đến, tăng trưởng có thể trở nên kém cân bằng nếu thị trường đó suy yếu.
Vì vậy, con số xuất khẩu kỷ lục không nên chỉ được xem như thành tích về quy mô. Nó cũng là lời nhắc rằng mở rộng thị trường và nâng sức cạnh tranh ở nhiều điểm đến cần đi cùng nhau. Thị trường Mỹ tiếp tục là trụ cột quan trọng, nhưng duy trì đà tăng dài hạn đòi hỏi xuất khẩu Việt Nam không đặt quá nhiều kỳ vọng vào một nơi.
Tăng trưởng dựa nhiều vào FDI và công nghiệp chế biến
Cơ cấu doanh nghiệp cho thấy một khoảng cách rõ: khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm hơn 81% kim ngạch xuất khẩu và tăng 33% so với cùng kỳ, trong khi khu vực kinh tế trong nước tăng 8,2%. Công nghiệp chế biến đóng góp hơn 90% tổng kim ngạch. Đây là nền tảng sản xuất có sức kéo lớn, song mức chênh lệch tăng trưởng cũng đặt ra câu hỏi về khả năng doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào hoạt động xuất khẩu.
Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu vượt 1.010 tỷ USD trong 10 tháng, tăng 32,3%; riêng nhóm máy tính, điện tử và linh kiện, điện thoại và linh kiện, cùng máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng chiếm hơn một nửa tổng giao dịch. Quy mô này phản ánh sự gắn kết mạnh với thương mại toàn cầu, nhưng cũng khiến chất lượng tăng trưởng cần được đánh giá qua mức độ tạo giá trị trong nước, chứ không chỉ qua lượng hàng đi qua biên giới.
Bài toán không chỉ là xuất nhiều hơn
Nhập khẩu đạt 511,31 tỷ USD trong 10 tháng, trong đó tư liệu sản xuất chiếm 94,1%; Trung Quốc là nguồn cung hàng hóa lớn nhất, với kim ngạch 212,46 tỷ USD. Điều này cho thấy sản xuất xuất khẩu vẫn gắn chặt với đầu vào nhập khẩu. Vì thế, kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh chưa đồng nghĩa giá trị tạo ra trong nước tăng tương ứng, nhất là khi khu vực FDI đang chiếm phần áp đảo trong xuất khẩu.
Thách thức trước mắt là chuyển đà tăng trưởng xuất khẩu thành nền tảng bền hơn: mở rộng thị trường ngoài Mỹ, tăng năng lực của doanh nghiệp nội địa và nâng phần giá trị được tạo trong nước. Mốc gần 500 tỷ USD là thành quả đáng kể, nhưng sức mạnh thực sự của xuất khẩu Việt Nam sẽ được quyết định bởi khả năng giảm lệ thuộc vào một thị trường và củng cố liên kết giữa sản xuất trong nước với thương mại quốc tế.
