Xuất khẩu tăng tốc, Mỹ giữ vai trò đầu tàu
Xuất khẩu Việt Nam là hoạt động bán hàng hóa ra thị trường quốc tế, tạo nguồn thu ngoại tệ và kết nối năng lực sản xuất trong nước với nhu cầu toàn cầu. Trong 10 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 499,24 tỉ USD, tăng 27,5% so với cùng kỳ; Mỹ là thị trường lớn nhất, với 159,4 tỉ USD, gần một phần ba tổng kim ngạch. Quy mô này cho thấy sức mua từ Mỹ đang nâng đỡ rõ rệt nhịp tăng trưởng, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về mức độ phụ thuộc vào một thị trường chủ chốt. Mỹ không phải động lực duy nhất: xuất khẩu còn tăng mạnh tại Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Hàn Quốc và các nước ASEAN. Vì vậy, cách đọc thuyết phục nhất không phải là quy toàn bộ thành quả cho một đối tác, mà là nhìn nhận Mỹ như điểm tựa lớn nhất trong một mạng lưới thị trường đang cùng mở rộng.
Cơ cấu sản xuất cũng giúp giải thích đà tăng. Hàng công nghiệp chế biến chiếm hơn 90% kim ngạch xuất khẩu, còn khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đóng góp hơn 81% tổng giá trị. Xuất khẩu của khu vực này tăng 33%, trong khi khu vực kinh tế trong nước tăng 8,2%. Điều đó cho thấy tăng trưởng hiện dựa nhiều vào các cơ sở sản xuất gắn với chuỗi cung ứng quốc tế. Thương mại Việt Mỹ vì thế vừa là cơ hội tiêu thụ lớn, vừa phản ánh năng lực của các ngành chế biến, điện tử và sản xuất định hướng xuất khẩu. Tuy nhiên, khoảng cách tốc độ giữa hai khu vực doanh nghiệp cũng nhắc rằng quy mô xuất khẩu tăng chưa đồng nghĩa giá trị gia tăng trong nước đã tăng tương xứng.
Mốc nghìn tỉ USD phản ánh cả xuất khẩu lẫn nhập khẩu
Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu trong 10 tháng vượt 1.000 tỉ USD, đạt hơn 1.010 tỉ USD và tăng 32,3% so với cùng kỳ. Đây là dấu mốc cho thấy độ mở thương mại ngày càng lớn, nhưng không nên xem quy mô giao dịch tổng thể như thước đo duy nhất của sức khỏe xuất khẩu. Nhập khẩu lũy kế tăng nhanh hơn xuất khẩu, khiến cán cân thương mại 10 tháng chuyển sang nhập siêu 12,07 tỉ USD, trái với mức xuất siêu 19,49 tỉ USD cùng kỳ năm trước. Tháng 10 ghi nhận tín hiệu cải thiện: xuất siêu đạt 7,31 tỉ USD, tháng thứ hai liên tiếp có thặng dư. Dù vậy, kết quả một tháng chưa đảo chiều được cán cân lũy kế. Hơn 94% hàng nhập khẩu là tư liệu sản xuất, cho thấy dòng hàng nhập phần lớn phục vụ hoạt động sản xuất, đồng thời bộc lộ mức gắn kết chặt giữa xuất khẩu và nguồn đầu vào nhập từ bên ngoài.
Bức tranh này làm rõ vì sao đà xuất khẩu mạnh không tự động tạo ra thặng dư thương mại. Sản xuất hàng xuất khẩu cần máy móc, linh kiện và nguyên liệu; nếu nhập khẩu các đầu vào tăng nhanh hơn lượng hàng bán ra nước ngoài, cán cân chung sẽ chịu sức ép. Ba nhóm hàng có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn nhất gồm máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện; điện thoại và linh kiện; máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng. Tổng giá trị của ba nhóm chiếm hơn một nửa kim ngạch xuất nhập khẩu. Bởi vậy, thách thức không chỉ là bán được nhiều hơn vào thị trường Mỹ hay các thị trường lớn khác, mà còn là nâng phần giá trị tạo ra trong nước và cải thiện khả năng cung ứng đầu vào. Đó mới là hướng giúp tăng trưởng thương mại bền hơn.
Tăng trưởng cần đi cùng đa dạng hóa thị trường
Mỹ là thị trường lớn nhất, nhưng tập trung quá nhiều vào một đối tác sẽ khiến xuất khẩu dễ chịu tác động khi nhu cầu hoặc điều kiện thương mại thay đổi. Dữ liệu hiện có cho thấy Việt Nam còn tăng xuất khẩu tại Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Hàn Quốc và ASEAN; đây là nền tảng để mở rộng các đầu ra thay vì đặt cược vào một điểm đến duy nhất. Đa dạng hóa không làm giảm vai trò của thị trường Mỹ. Trái lại, nó giúp doanh nghiệp có thêm lựa chọn và khiến tăng trưởng ít lệ thuộc hơn vào một thị trường. Với kim ngạch xuất khẩu đang tiến sát 500 tỉ USD, ưu tiên hợp lý là củng cố năng lực tiếp cận nhiều thị trường, đồng thời nâng chất lượng và giá trị sản phẩm. Nếu chỉ chạy theo sản lượng, quy mô có thể tăng nhanh nhưng nền tảng chống chịu vẫn mỏng.
Bước tiếp theo đã được đặt trong dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Theo định hướng này, giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu bình quân 15–16% mỗi năm, còn nhập khẩu dự kiến tăng 12–13%. Chênh lệch mục tiêu cho thấy định hướng không chỉ là mở rộng giao dịch mà còn duy trì thặng dư và phát triển xuất khẩu theo chiều sâu, tăng giá trị từ chế biến, khoa học và công nghệ. Đây là lựa chọn đúng, bởi thành tích hiện tại vừa cho thấy sức bật của sản xuất, vừa phơi bày sự phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu và khu vực đầu tư nước ngoài. Mỹ đang là động lực lớn nhất, nhưng tương lai của xuất khẩu Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng biến sức mua đó thành năng lực sản xuất có giá trị cao hơn và thị trường đa dạng hơn.
