Xuất nhập khẩu Việt Nam: cú bứt tốc 9 tháng và ý nghĩa thực sự
Xuất nhập khẩu Việt Nam là tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu của nền kinh tế trong một giai đoạn nhất định, phản ánh sức sản xuất trong nước, mức độ tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu và khả năng tận dụng các hiệp định thương mại để tạo tăng trưởng kinh tế bền vững. Tính chung 9 tháng, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 888 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước, trong đó xuất khẩu tăng 24,5%. Đây không chỉ là một con số ấn tượng về tăng trưởng thương mại, mà là tín hiệu cho thấy Việt Nam đang bước vào giai đoạn mở rộng quy mô giao thương mạnh mẽ. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào kim ngạch, chúng ta sẽ bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn: nền kinh tế giữ lại được bao nhiêu giá trị từ mỗi đơn hàng xuất khẩu và doanh nghiệp Việt đang đứng ở đâu trong cuộc chơi này?
Từ 888 tỷ USD đến mục tiêu 1.200 tỷ USD: tăng nhanh chưa đủ, phải tăng khôn
Đà tăng của kim ngạch 9 tháng cho thấy khả năng hướng tới mốc 1.000 tỷ USD xuất khẩu cả năm không còn là viễn cảnh xa vời, mà là mục tiêu có thể chạm tới nếu duy trì tốc độ tăng trưởng hiện tại. Nhưng để tiến tới mốc 1.200 tỷ USD, câu chuyện không thể chỉ là mở rộng đơn hàng hay gia công nhiều hơn, mà phải là nâng giá trị sản phẩm và vị thế doanh nghiệp nội địa trong chuỗi cung ứng. Dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030 đặt ra ba kịch bản xuất khẩu, trong đó kịch bản cao đạt hơn 1.041 tỷ USD. Nói cách khác, tham vọng kim ngạch nghìn tỷ chỉ có ý nghĩa khi đi cùng sự chuyển dịch từ "tăng về lượng" sang "tăng về chất" – nơi doanh nghiệp Việt nắm được công nghệ, thương hiệu và khâu giá trị cao.
Tăng trưởng thương mại trong bối cảnh mới: áp lực từ mục tiêu hai con số
Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, xuất khẩu tiếp tục là một động lực quan trọng. Giai đoạn 2026–2030, xuất khẩu hàng hóa được định hướng tăng bình quân 15–16% mỗi năm, trong khi nhập khẩu tăng 12–13% mỗi năm. Đây là mức tăng trưởng thương mại tham vọng trong một thế giới đang đối mặt với biến động khó lường, cạnh tranh thị trường gay gắt và yêu cầu ngày càng khắt khe về chất lượng, công nghệ, môi trường. Nếu Việt Nam chỉ chạy theo số lượng, nền kinh tế sẽ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài và chu kỳ đơn hàng quốc tế. Ngược lại, nếu coi áp lực tăng trưởng là cơ hội tái cấu trúc, cải cách thủ tục, phát triển vận tải, đa dạng hóa thị trường và nâng năng lực chế biến, chế tạo, thì mục tiêu tăng trưởng hai con số có thể trở thành bệ phóng cho một mô hình xuất nhập khẩu chất lượng hơn.
Khoảng cách doanh nghiệp nội – FDI: điểm nghẽn của tham vọng nghìn tỷ
Sau 9 tháng, xuất khẩu cả nước đạt 434,3 tỷ USD, nhưng khu vực doanh nghiệp trong nước chỉ chiếm 19,3%, trong khi khu vực FDI chiếm tới 80,7% kim ngạch. Con số này cho thấy phần lớn giá trị xuất khẩu đang gắn với chuỗi sản xuất của các tập đoàn nước ngoài, còn doanh nghiệp Việt vẫn ở vị trí phụ trợ hoặc gia công giá trị thấp. Dự thảo chiến lược đặt mục tiêu nâng tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước lên 28–30% vào năm 2030 và 38–40% vào năm 2045. Đây không chỉ là mục tiêu cơ cấu, mà là yêu cầu về năng lực: doanh nghiệp nội phải bước ra khỏi vùng an toàn gia công, đầu tư vào công nghệ, thiết kế, thương hiệu và kênh phân phối. Nếu không đảo chiều được tỷ trọng này, mốc 1.200 tỷ USD sẽ là con số đẹp trên giấy, nhưng giá trị giữ lại trong nước vẫn mỏng.
Con đường nâng chất: công nghiệp hỗ trợ và vị thế doanh nghiệp Việt
Chiến lược xuất nhập khẩu đến 2030 định hướng tỷ trọng hàng chế biến, chế tạo hoặc đã tinh chế đạt 89–90%, và trên 92% vào năm 2045, cùng mục tiêu giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao trong nhóm này đạt khoảng 50% vào năm 2030 và trên 55% vào năm 2045. Đó là lời nhắc rõ ràng: muốn tăng trưởng thương mại bền vững, Việt Nam phải xây dựng nền công nghiệp hỗ trợ đủ mạnh để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, giảm phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu. Khi doanh nghiệp Việt có thể cung ứng linh kiện, nguyên phụ liệu và sản phẩm công nghiệp hỗ trợ, họ sẽ bước lên các nấc thang giá trị cao hơn, thay vì đứng ở đáy chuỗi gia công. Con đường tới mốc 1.200 tỷ USD vì thế không nằm ở thêm bao nhiêu đơn hàng, mà ở việc ai là người thiết kế sản phẩm, làm chủ công nghệ và giữ phần lớn giá trị của mỗi USD xuất khẩu.
