Camera AI phạt nguội: Tiện ích lớn nhưng không phải “thánh phán”
Camera AI phạt nguội là hệ thống giám sát giao thông dùng trí tuệ nhân tạo để tự động phát hiện, chụp ảnh và ghi nhận các hành vi vi phạm như không thắt dây an toàn, đi sai làn, vi phạm tốc độ hay độ đèn xe ô tô trái quy định, sau đó chuyển dữ liệu đến cơ quan chức năng để xử lý. Về lý thuyết, camera AI giúp lực lượng chức năng kiểm soát trật tự an toàn giao thông hiệu quả hơn, giảm phụ thuộc vào tuần tra trực tiếp và hạn chế tranh cãi tại chỗ. Nhưng một khi thuật toán bị nhầm, người chịu rủi ro không phải là hệ thống, mà là tài xế – vừa mất thời gian, vừa có nguy cơ phạt oan giao thông và bị ảnh hưởng quyền lợi khác như đăng kiểm, sang tên đổi chủ. Đồng Tháp đang là một trong những địa phương đẩy mạnh ứng dụng công nghệ này, khi trong tháng 7 đã bổ sung 53 camera AI, nâng tổng số trên địa bàn lên 123, đồng thời chia sẻ dữ liệu từ 224 camera do tỉnh quản lý để phát hiện các lỗi như đi sai làn, vượt tốc độ, không chấp hành đèn tín hiệu, độ đèn xe ô tô sai quy định. Nếu chỉ nhìn vào số lượng thiết bị, có thể thấy xu hướng “phạt nguội bằng AI” sẽ nhanh chóng trở nên phổ biến. Chính vì vậy, câu chuyện camera AI phát hiện nhầm không còn là hiện tượng cá biệt, mà là rủi ro hệ thống mà người lái xe phải học cách sống chung và chủ động xử lý.
Phạt dây an toàn vì áo trùng màu: Một cú nhầm tốn thời gian của tài xế
Trường hợp anh Cồ Huy ở Yên Bái là ví dụ điển hình cho việc camera AI phát hiện nhầm, gây phạt oan giao thông. Ngày 7/8, anh nhận thông báo phạt nguội trên ứng dụng VNeTraffic với lỗi “không thắt dây đai an toàn khi điều khiển xe chạy trên đường”, được ghi nhận lúc 18h41 tại khu vực ngã ba Hùng Vương - Trần Phú, phường Thanh Miếu, Phú Thọ. Vấn đề nằm ở chỗ: anh Huy khẳng định mình có thắt dây an toàn, nhưng dây được bọc lớp đệm màu kem ghi gần giống màu áo đang mặc, khiến dây an toàn không hiện rõ trên hình ảnh mà camera AI xử lý. Hệ thống suy diễn: không nhìn thấy dây, tức là không thắt. Tài xế thì phải bỏ công việc, đến cơ quan công an, mặc lại chiếc áo cũ, ngồi vào vị trí lái, thắt dây để chụp lại ảnh, gửi kèm đơn giải trình rồi chờ vài ngày đến cả tuần để lỗi được xóa trên ứng dụng. Sự việc này cho thấy dây an toàn camera AI vẫn có thể nhận diện sai khi yếu tố màu sắc, ánh sáng, góc quay khiến thuật toán không nhận ra dây trên vai tài xế. Camera phạt nguội nhận diện nhầm rõ ràng không phải trường hợp cá biệt; ngay cả ở những nơi khác trên thế giới, việc dây an toàn trùng màu áo cũng đã khiến tài xế bị “phạt oan” dù họ chấp hành quy định. Khi công nghệ được trao quyền “kết luận” hành vi, mọi chi tiết tưởng như nhỏ nhặt – như màu áo, lớp bọc dây an toàn – lại có thể trở thành nguồn rắc rối.
Độ đèn xe ô tô và sức mạnh thật sự của camera AI
Nếu trong vụ dây an toàn, camera AI bị chê vì nhận diện nhầm, thì ở câu chuyện độ đèn xe ô tô tại Đồng Tháp, hệ thống này lại cho thấy vai trò khá rõ nét trong xử lý vi phạm thật sự. Ngày 20-8, Trung tá Trần Thanh Nhàn, Phó trưởng Phòng Cảnh sát giao thông (PC08) Công an tỉnh Đồng Tháp, cho biết đã ra quyết định xử phạt tài xế N.T.S. (42 tuổi, ngụ Đồng Tháp) vì điều khiển xe lắp thêm đèn phía trước không đúng quy định. Trước đó lúc 21h59 ngày 11-8, chiếc xe bị camera AI chụp lại hình ảnh vi phạm khi đang chạy trên quốc lộ 50 thuộc phường Mỹ Phong. Kết quả là tài xế bị phạt 1,5 triệu đồng, trừ 2 điểm giấy phép lái xe và buộc tháo bỏ đèn cùng các thiết bị lắp thêm không đúng quy định. Ở đây, không thể phủ nhận camera AI đã giúp phát hiện một hành vi có nguy cơ gây mất an toàn – độ, chế hệ thống chiếu sáng làm chói mắt, ảnh hưởng tầm nhìn người tham gia giao thông khác. Lực lượng chức năng thậm chí nhấn mạnh họ tập trung xử lý các hành vi tự ý cải tạo, độ, chế phương tiện, đặc biệt là lắp thêm đèn chiếu sáng trái thiết kế. Một câu có thể trích dẫn nguyên văn là: “Việc tự ý cải tạo, độ, chế phương tiện hoặc lắp thêm đèn chiếu sáng không đúng thiết kế có thể gây chói mắt, ảnh hưởng tầm nhìn, tăng nguy cơ tai nạn”. Sự hiệu quả này cho thấy vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở cách chúng ta đặt niềm tin tuyệt đối vào camera AI, kể cả khi nó có thể sai trong những tình huống khó.
Tài xế không phải “nạn nhân bất lực”: Quyền và cách khiếu nại phạt nguội
Điều đáng mừng là pháp luật không mặc định camera AI luôn đúng, và tài xế không phải đứng im chịu phạt nếu tin mình bị ghi nhận nhầm. Theo Luật sư Hoàng Hà, người có thẩm quyền xử phạt có trách nhiệm chứng minh vi phạm hành chính, còn cá nhân, tổ chức bị xử phạt có quyền chứng minh mình không vi phạm. Khi nhận thông báo phạt nguội – qua VNeTraffic hoặc hệ thống tra cứu của Cục Cảnh sát giao thông – việc đầu tiên người lái cần làm là kiểm tra kỹ thời gian, địa điểm, loại lỗi, rồi liên hệ cơ quan công an ghi trong thông báo để giải quyết. Tại đây, theo quy định, cơ quan chức năng phải đối chiếu thông tin và cho người bị cho là vi phạm xem kết quả thu thập bằng thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ. Nếu nghi ngờ camera AI phát hiện nhầm, tài xế nên chủ động yêu cầu xem hình ảnh, video hoặc dữ liệu gốc, thay vì chấp nhận kết luận từ một bức ảnh mờ không rõ chi tiết. Song song đó, người dân có quyền cung cấp các chứng cứ phản bác: dữ liệu từ camera hành trình, camera trong xe, hình ảnh tại thời điểm xảy ra sự việc, dữ liệu hành trình, thậm chí là lời khai của người ngồi cùng xe để chứng minh mình đã chấp hành quy định. Việc cung cấp chứng cứ không đồng nghĩa cơ quan chức năng phải lập tức xóa lỗi; hồ sơ vẫn phải được kiểm tra, đối chiếu với dữ liệu thu thập được, và chỉ khi kết quả xác minh cho thấy không có hành vi vi phạm thì mới không có căn cứ để xử phạt. Tuy nhiên, như trường hợp anh Cồ Huy, nếu chứng cứ thuyết phục, cơ quan công an hoàn toàn có thể xác nhận tài xế không vi phạm và xóa lỗi phạt nguội trên ứng dụng sau 3–10 ngày. Trong bối cảnh camera AI phát hiện nhầm không còn là chuyện hiếm, việc hiểu rõ quyền khiếu nại phạt nguội là “lá chắn” thiết thực nhất cho người lái xe.
Giữ quyền lợi khi thông tin vi phạm vẫn treo trên hệ thống
Một nỗi lo ít được nhắc đến nhưng rất thực tế là: trong thời gian chờ xác minh khiếu nại phạt nguội, thông tin vi phạm vẫn hiển thị trên hệ thống, liệu điều đó có ảnh hưởng đến đăng kiểm, đăng ký xe hay các thủ tục khác? Theo Thông tư 73/2024/TT-BCA, sau quá 20 ngày kể từ ngày gửi thông báo mà chủ phương tiện hoặc người liên quan không đến giải quyết, hoặc cơ quan công an chưa nhận được kết quả giải quyết từ đơn vị được chuyển xử lý, cơ quan có thẩm quyền mới gửi cảnh báo đến cơ quan đăng kiểm, đăng ký xe và cập nhật trạng thái trên hệ thống. Điều này có nghĩa là nếu tài xế chủ động đến làm việc, nộp đơn giải trình về lỗi camera AI phát hiện nhầm, họ có thể “giữ chỗ” pháp lý cho mình, tránh bị xem là chây ì, bỏ mặc vi phạm. Để bảo vệ quyền lợi, người lái nên lưu lại toàn bộ giấy tờ liên quan: thông báo phạt nguội, đơn giải trình, tài liệu chứng cứ đã nộp, giấy tiếp nhận, biên bản làm việc với cơ quan công an. Những giấy tờ này là căn cứ chứng minh chủ xe đã chủ động xử lý vụ việc, rất quan trọng nếu phương tiện sắp đến kỳ đăng kiểm hoặc sang tên đổi chủ. Nghị định 166/2024/NĐ-CP cho phép cảnh báo đối với phương tiện liên quan đến vi phạm hành chính về trật tự, an toàn giao thông đường bộ; cảnh báo chỉ được gỡ khi có căn cứ cho thấy nội dung cảnh báo đã được khắc phục. Vì thế, nếu chuẩn bị làm thủ tục, tài xế nên mang theo đầy đủ tài liệu chứng minh mình đã làm việc với cơ quan công an, để dữ liệu được kiểm tra và cập nhật kịp thời. Trong hệ sinh thái phạt nguội bằng AI, “giấy tờ” và sự chủ động của người lái vẫn là chìa khóa để không bị hệ thống coi là đang cố tình né tránh trách nhiệm.
