Bảo hiểm y tế ung thư: từ “phao cứu sinh” đến đòi hỏi phải thay đổi
Bảo hiểm y tế ung thư là việc quỹ bảo hiểm y tế chi trả một phần hoặc phần lớn chi phí khám, xét nghiệm và điều trị cho người bệnh ung thư, bao gồm cả thuốc hóa trị, xạ trị, phẫu thuật và ngày càng hướng tới các thuốc điều trị ung thư mới như thuốc nhắm trúng đích, miễn dịch và sinh học, nhằm giảm gánh nặng tài chính và nâng cơ hội sống cho bệnh nhân và gia đình họ. Danh mục thuốc bảo hiểm y tế hiện đang được rà soát để bổ sung nhiều thuốc mới, trong đó có các thuốc điều trị ung thư, bệnh mạn tính và bệnh hiếm. Đây không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật mà là bước xoay trục chính sách: từ “chi trả tối thiểu” sang “bảo vệ người bệnh trước chi phí y tế thảm khốc”. Nếu không mở rộng, khoảng cách giữa tiến bộ y học và khả năng chi trả của bệnh nhân sẽ ngày càng nguy hiểm.
84 thuốc mới, 30 thuốc ung thư: con số biết nói với người bệnh
Đợt cập nhật danh mục thuốc bảo hiểm y tế lần này không phải vài điều chỉnh nhỏ lẻ mà là một gói thay đổi có quy mô đáng kể: dự kiến có 84 thuốc mới được xem xét bổ sung, trong đó có 30 thuốc điều trị ung thư, chủ yếu là thuốc điều trị đích, kháng thể đơn dòng và thuốc miễn dịch. Với người bệnh, đó là thêm 30 cơ hội thứ hai. Những thuốc điều trị ung thư mới này thường là các thuốc sinh học, tác động trúng đích phân tử, mang lại hiệu quả cao hơn nhưng chi phí rất lớn, vượt xa khả năng tự chi trả của đa số gia đình. Việc đưa chúng vào phạm vi thanh toán của bảo hiểm y tế ung thư không chỉ là hỗ trợ tài chính, mà là thay đổi tiên lượng sống, chất lượng sống. Nếu “tiếp cận thuốc sinh học” vẫn chỉ là câu chữ trên phác đồ mà không gắn với chi trả bảo hiểm, nó sẽ mãi là đặc quyền của số ít.
Chính sách BHYT mở rộng: tăng mức hưởng, nhưng theo lộ trình và có chọn lọc
Vấn đề không phải có mở rộng hay không, mà là mở rộng thế nào để quỹ không vỡ nhưng người bệnh vẫn được bảo vệ. Bộ Y tế đang nghiên cứu xây dựng nghị định quy định việc tăng mức hưởng và phạm vi hưởng bảo hiểm y tế theo lộ trình, đối tượng ưu tiên, phù hợp với mức đóng và khả năng cân đối của Quỹ bảo hiểm y tế. Nghĩa là không thể kỳ vọng mọi người được chi trả tối đa ngay lập tức, nhưng có quyền yêu cầu một lộ trình rõ ràng, minh bạch. Trong lộ trình đó, các nhóm dễ tổn thương – người bệnh ung thư, bệnh mạn tính, bệnh hiếm – cần nằm ở “hàng ghế đầu”. Việc tăng mức hưởng BHYT, đặc biệt cho các nhóm tham gia theo hộ gia đình hay tự đóng, nếu được thiết kế tốt, sẽ trực tiếp giảm gánh nặng chi phí điều trị dài ngày vốn đang đè nặng lên bệnh nhân ung thư và người thân.
Danh mục hiện có rộng nhưng chưa đủ nhanh cho thuốc ung thư thế hệ mới
Có một nghịch lý: danh mục thuốc BHYT của Việt Nam đã khá rộng, nhưng vẫn không bắt kịp tốc độ phát triển của y học. Danh mục thuốc hóa dược và sinh phẩm hiện có 1.037 hoạt chất, chia thành 27 nhóm lớn, cùng 59 thuốc phóng xạ và chất đánh dấu; danh mục y học cổ truyền có 229 thuốc đông y, thuốc từ dược liệu và 349 vị thuốc cổ truyền. Con số ấn tượng này không xóa được thực tế rằng nhiều loại thuốc đặc trị giá cao, cùng các kỹ thuật như MRI, CT vẫn nằm ngoài phạm vi thanh toán, buộc người bệnh phải tự chi trả với số tiền lớn. Khi một thuốc ung thư thế hệ mới đã được cấp phép, có nhu cầu sử dụng, nhưng chưa kịp đưa vào danh mục, bệnh nhân đứng trước ba lựa chọn đều rủi ro: vay nợ để điều trị, trì hoãn, hoặc bỏ điều trị. Cách cập nhật danh mục chậm chạp vô tình đẩy người bệnh ra khỏi vùng được bảo vệ.
Tiếp cận thuốc sinh học: phải chấp nhận những mô hình chi trả linh hoạt
Thuốc sinh học ung thư – kháng thể đơn dòng, thuốc miễn dịch – là tương lai điều trị nhưng cũng là “cơn ác mộng” tài chính cho quỹ nếu không có chiến lược. Trong đợt sửa đổi Thông tư 20/2022, Bộ Y tế đang rà soát, lấy ý kiến và dự kiến ban hành trong năm nay, trong đó có đề xuất bổ sung các thuốc điều trị ung thư, bệnh mạn tính, bệnh hiếm, đồng thời điều chỉnh điều kiện và tỷ lệ thanh toán. Một câu cần được trích nguyên văn để nhấn mạnh hướng đi: “Dự kiến bổ sung một số thuốc điều trị ung thư thế hệ mới, thuốc sinh học như kháng thể đơn dòng, thuốc miễn dịch có hiệu quả điều trị cao; đồng thời xem xét quy định tỷ lệ thanh toán phù hợp với khả năng chi trả của người bệnh và khả năng cân đối của Quỹ BHYT”. Nghĩa là, với những thuốc rất đắt, bảo hiểm y tế ung thư có thể không chi trả 100%, nhưng vẫn phải đảm bảo người bệnh không bị loại khỏi cơ hội dùng thuốc chỉ vì nghèo.
