Giá trị nằm ở cả chuỗi, không chỉ ở thiết bị
Công nghệ nông nghiệp là việc ứng dụng kỹ thuật và dữ liệu vào các khâu từ nhân giống, tổ chức sản xuất đến chế biến, bảo quản và tiêu thụ nhằm nâng chất lượng, giảm tổn thất và tăng giá trị nông sản. Điểm đáng chú ý không phải là có bao nhiêu máy móc mới, mà là công nghệ giải quyết được nút thắt nào trong chuỗi giá trị nông sản. Ngày 2-11, đoàn công tác Bộ Khoa học và Công nghệ do Bộ trưởng Vũ Hải Quân dẫn đầu làm việc với UBND tỉnh Đồng Tháp về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Bối cảnh là Đồng Tháp cùng nhiều địa phương Đồng bằng sông Cửu Long có thế mạnh nông nghiệp, nhưng giá trị gia tăng trên diện tích và sản phẩm vẫn chưa tương xứng tiềm năng. Tỉnh đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, nên công nghệ cần được xem là công cụ tạo năng suất và sức cạnh tranh, không phải khoản đầu tư để báo cáo thành tích.
Bằng chứng thuyết phục nhất phải đến từ hiệu quả trên ruộng, trong hợp tác xã và tại khâu bán hàng. Tỉnh cho biết đã hoàn thành 173 trong tổng số 274 nhiệm vụ được giao, đồng thời chuyển giao kết quả nghiên cứu của 28 nhiệm vụ vào thực tế từ đầu năm 2026 đến nay. Những con số này cho thấy hoạt động nghiên cứu đã có đường ra ứng dụng, nhưng phép thử cuối cùng vẫn là lợi ích cụ thể cho người sản xuất và khả năng đáp ứng thị trường. Nếu công nghệ không giúp nông dân kiểm soát chất lượng, giảm rủi ro hoặc bán được sản phẩm theo yêu cầu người mua, giá trị của nó khó lan rộng.
Từ giống tốt đến sản phẩm có bản sắc
Giá trị có thể được tạo ra từ rất sớm, ngay ở khâu nhân giống. Tại một doanh nghiệp công nghệ sinh học ở Chợ Lách, nuôi cấy mô được dùng để kiểm soát cây từ giai đoạn nhân tế bào đến khi xuất vườn. Cây giống đồng đều, sạch bệnh, giữ đặc tính tốt của cây mẹ giúp nhà vườn chủ động nguồn cung trong nước và hạn chế rủi ro từ giống không đạt chất lượng. Đây là một ví dụ thiết thực về công nghệ: lợi ích không nằm trong tên gọi kỹ thuật, mà ở đầu vào đáng tin cậy hơn cho người trồng.
Ở khâu chế biến nông sản, doanh nghiệp Sokfarm kết hợp tri thức thu mật hoa dừa truyền thống với công nghệ cô đặc chân không ở nhiệt độ thấp, khoảng 55°C, để phát triển mật cô đặc, đường, giấm và nước tương từ mật hoa dừa. Câu chuyện khởi nghiệp bắt đầu sau đợt giá dừa xuống thấp năm 2018, khi một gia đình tìm cách tăng giá trị cây trồng thay vì chỉ phụ thuộc vào nguyên liệu thô. Nhưng chế biến thôi chưa đủ: muốn đi xa hơn, doanh nghiệp phải chuẩn hóa chất lượng, kiểm soát nguồn nguyên liệu và liên kết với nông dân. Công nghệ tạo thêm lựa chọn sản phẩm; tổ chức vùng nguyên liệu và đáp ứng yêu cầu người mua mới biến lựa chọn ấy thành giá trị thương mại.
Dữ liệu và kỹ thuật phải đem lại lợi ích đo được
Công nghệ cũng có ý nghĩa khi giúp hợp tác xã quản lý sản xuất minh bạch hơn. Hợp tác xã Nông nghiệp Rạch Lọp sử dụng phần mềm để ghi nhật ký canh tác, theo dõi tài chính, chi phí từng mùa vụ và bán hàng; dữ liệu còn hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, kết nối sản xuất với tiêu thụ và tạo cơ sở đàm phán với doanh nghiệp. Kinh nghiệm này nhấn mạnh một nguyên tắc thường bị bỏ qua: công cụ số phải dễ dùng, phù hợp quy mô và đi kèm hướng dẫn thành viên. Hợp tác xã dự kiến mở rộng ứng dụng, tăng kết nối giữa các phần mềm để cải thiện điều hành.
Ở đồng ruộng, mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp đã được triển khai trên 9.624 ha, vượt kế hoạch năm; đánh giá sơ bộ vụ Đông Xuân cho thấy lợi nhuận bình quân cao hơn 14% so với canh tác ngoài mô hình. Đây là tín hiệu đáng chú ý vì kết quả được đo bằng lợi ích của người trồng, chứ không chỉ bằng số thiết bị được lắp đặt. Các ứng dụng khác gồm tưới tự động, quan trắc kết hợp điện toán đám mây, bẫy côn trùng thông minh và máy bay không người lái phun thuốc. Tuy nhiên, từng giải pháp cần được đánh giá theo chi phí vận hành, quy mô phù hợp và khả năng tiêu thụ sản phẩm; hiệu quả ở một mô hình không tự động bảo đảm thành công ở mọi nơi.
Đồng Tháp cần nối ngành hàng với thị trường
Trong định hướng nông nghiệp Đồng Tháp, tỉnh chọn lúa gạo, cá tra, xoài và sầu riêng làm bốn ngành hàng có thế mạnh để tập trung ứng dụng công nghệ. Lựa chọn này hợp lý nếu mỗi ngành hàng được tổ chức thành chuỗi có tiêu chuẩn chung, dữ liệu truy xuất và đầu ra rõ ràng. Bộ Khoa học và Công nghệ cùng UBND tỉnh đã ký chương trình phối hợp chiến lược giai đoạn 2026-2030, tập trung vào quản trị dựa trên dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và nâng giá trị các ngành hàng chủ lực. Đây là khung hợp tác, nhưng thành công sẽ phụ thuộc vào việc doanh nghiệp và người sản xuất xác định đúng bài toán thực tế trước khi đầu tư.
Bước tiếp theo nên là chọn công nghệ theo nhu cầu người mua và khả năng sinh lời của từng mắt xích: giống tốt phải gắn với kế hoạch vùng trồng; quy trình canh tác phải đáp ứng tiêu chuẩn; chế biến phải tạo sản phẩm có thị trường; dữ liệu phải giúp truy xuất và điều hành. Tỉnh cũng đang chuẩn bị đầu tư nhiệm vụ số hóa vùng nuôi tôm công nghệ cao với quy mô dự kiến 10.000 ha. Dù tôm không nằm trong bốn ngành hàng Đồng Tháp nêu là trọng điểm, kế hoạch này cho thấy chuyển đổi số đang được mở rộng sang quản lý vùng sản xuất. Kết luận rất rõ: công nghệ không tự nâng giá trị nông sản; chỉ sự kết hợp giữa kỹ thuật, tổ chức sản xuất và thị trường mới làm được điều đó.
