Công nghệ phải bắt đầu từ nhu cầu của vườn cây
Công nghệ sinh học nông nghiệp là việc ứng dụng sinh vật, tế bào hoặc các quá trình sinh học để cải thiện giống, vật tư và quy trình sản xuất, qua đó nâng năng suất, chất lượng và khả năng thích ứng của nông sản. Giá trị của nó không nằm ở việc đưa thêm một sản phẩm vào vườn, mà ở khả năng giải quyết đúng vấn đề người trồng đang gặp.
Ngày 5/11, Trường Đại học Tây Nguyên, đơn vị điều phối Cụm Đổi mới Sáng tạo ngành Cà phê, phối hợp với Cơ quan Nghiên cứu Quốc gia Australia tổ chức chương trình trao đổi về lợi thế cạnh tranh và phát triển bền vững của hợp tác xã cà phê tại HTX Nông nghiệp Dịch vụ Công Bằng EaTu, tỉnh Đắk Lắk. Bối cảnh ấy rất đáng chú ý: ngành cà phê cần chuyển từ chạy theo sản lượng sang nâng chất lượng, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn bền vững.
Trong phần trao đổi về canh tác cà phê, anh Bùi Ngọc Châu chia sẻ kinh nghiệm lựa chọn và sử dụng chế phẩm sinh học đúng kỹ thuật, đồng thời nêu những sai lầm cần tránh. Bài học cốt lõi là phải xác định tình trạng đất, sức khỏe cây, điều kiện môi trường và mục tiêu xử lý trước khi chọn sản phẩm. Dùng sai liều, sai thời điểm hoặc phối hợp thiếu căn cứ có thể khiến nông dân tốn công mà không cải thiện được vườn.
Tiềm năng tăng năng suất không phải lời hứa áp dụng đồng loạt
Công nghệ sinh học có thể tác động từ giống đến vật tư đầu vào, rồi mở rộng sang thu hoạch, chế biến và bảo quản. Giống có khả năng chống chịu sâu bệnh, khí hậu bất lợi; chế phẩm sinh học có thể hỗ trợ quản lý dịch hại và phục hồi đất; công nghệ ở khâu sau thu hoạch giúp hạn chế tổn thất, giữ chất lượng. Nếu được chọn đúng, những ứng dụng này vừa tiết kiệm đầu vào, giảm tác động môi trường, vừa góp phần nâng giá trị nông sản.
TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết trong một số trường hợp công nghệ sinh học có thể giúp tăng năng suất khoảng 20–30%, thậm chí cao hơn, tùy giống và điều kiện sản xuất. Con số này cho thấy tiềm năng đáng kể, nhưng không phải cam kết chung cho mọi cây trồng hay mọi vùng. Chất lượng sản phẩm cũng có thể được cải thiện, song kết quả phụ thuộc vào quy trình và điều kiện cụ thể.
Vì vậy, nông dân không nên coi chế phẩm sinh học là giải pháp thay thế tức thì cho mọi đầu vào truyền thống. Cần theo dõi biến chuyển của vườn, tuân thủ hướng dẫn sử dụng và đánh giá kết quả qua nhiều khâu. Với hợp tác xã, việc chuẩn hóa quy trình và liên kết xã viên quan trọng không kém chuyện chọn sản phẩm: nếu mỗi hộ làm một cách, chất lượng vùng nguyên liệu khó ổn định, còn lợi ích từ công nghệ khó được chứng minh.
Khoảng cách lớn nhất là đưa nghiên cứu vào sản xuất
Nông nghiệp không thiếu nghiên cứu hay định hướng chính sách; điểm nghẽn là công nghệ có phù hợp với nhu cầu sản xuất và người dùng có làm chủ được hay không. Một giải pháp hiệu quả trong điều kiện phòng thí nghiệm chưa chắc vận hành tốt ở mọi loại đất, khí hậu và quy mô canh tác. Bởi vậy, thử nghiệm tại vùng sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật dễ áp dụng và cơ chế theo dõi kết quả phải đi cùng nghiên cứu.
Việt Nam cần tiếp thu tiến bộ quốc tế nhưng đồng thời xây dựng lộ trình nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ phù hợp điều kiện trong nước. Đầu tư liên tục cho viện, trường và doanh nghiệp là điều cần thiết để biến kết quả nghiên cứu thành giống, vaccine, chế phẩm sinh học và quy trình có thể sử dụng ngoài đồng ruộng. Định hướng phát triển công nghệ chiến lược cũng đặt kỳ vọng vào những kết quả cụ thể hơn trong nghiên cứu, ứng dụng và năng lực làm chủ.
Câu chuyện ở vườn cà phê nhắc rằng đổi mới không thể đo bằng số sản phẩm mới được đưa ra thị trường. Thước đo đúng là nông dân có xử lý được vấn đề, hợp tác xã có tạo ra vùng nguyên liệu đồng đều và sản phẩm có đáp ứng yêu cầu người mua hay không. Khi nghiên cứu bắt đầu từ nhu cầu thật, được kiểm chứng tại nơi sản xuất và đi kèm năng lực làm chủ, công nghệ sinh học mới có thể chuyển tiềm năng năng suất thành chất lượng và giá trị bền vững.
