Đích đến không còn là làm ra thật nhiều
Khoa học công nghệ trong nông nghiệp là việc ứng dụng giống phù hợp, thiết bị, quy trình canh tác và dữ liệu để sử dụng đầu vào hiệu quả, ổn định chất lượng và tạo giá trị cao hơn trên mỗi đơn vị sản phẩm. Đây là thay đổi cần thiết khi thị trường đòi hỏi chất lượng, chi phí hợp lý và tiêu chuẩn bền vững, còn thời tiết ngày càng khó lường. Tăng sản lượng vẫn quan trọng, nhưng không thể là thước đo duy nhất cho sức cạnh tranh. Tại phiên thảo luận về công nghệ nông nghiệp trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu, ngày 27/10, các chuyên gia nhận định kết hợp công nghệ với quản trị dữ liệu có thể nâng năng suất, giảm chi phí và cải thiện vị thế của nông sản Việt Nam trong chuỗi giá trị. Nói cách khác, công nghệ nông nghiệp Việt Nam chỉ tạo chuyển biến bền vững khi giải quyết được bài toán từ đồng ruộng đến thị trường. Biến động khí hậu càng khiến yêu cầu ổn định sản xuất trở nên cấp thiết.
Công nghệ có ích khi giải quyết việc cụ thể trên đồng ruộng
Những mô hình của hợp tác xã cho thấy công nghệ không nhất thiết bắt đầu bằng hệ thống phức tạp; giá trị nằm ở việc làm tốt hơn từng khâu sản xuất. HTX An Thịnh Phát ở xã Tống Trân mở rộng từ nhà màng khoảng 400 m² lên khoảng 10 nhà màng, tổng diện tích khoảng 12.000 m². Hệ thống tưới nhỏ giọt đưa nước và dinh dưỡng đến từng gốc, giúp tiết kiệm nước, giảm công lao động và tạo độ đồng đều cho sản phẩm. Với quy mô khoảng 100 ha, HTX Quang Lanh đầu tư cơ giới hóa từ làm đất, gieo mạ, cấy đến thu hoạch, đồng thời trang bị máy bay không người lái và hệ thống sấy, xay xát. Những lựa chọn này cho thấy khoa học công nghệ cần đi cùng cách tổ chức sản xuất và khâu sau thu hoạch. Nếu chỉ mua thiết bị mà không đổi quy trình, hiệu quả khó lan tỏa; khi phối hợp đồng bộ, HTX có thêm cơ sở kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu.
Dữ liệu biến chất lượng thành điều có thể kiểm chứng
Thiết bị giúp làm việc chính xác hơn, nhưng dữ liệu mới giúp người mua và doanh nghiệp biết sản phẩm được tạo ra như thế nào. Khi thông tin về vùng trồng, giống cây, vật tư và quy trình canh tác được ghi nhận, quản lý, xác minh, doanh nghiệp có thể kiểm soát nguyên liệu tốt hơn, giảm rủi ro thu mua và đáp ứng yêu cầu khách hàng. Đó là lý do quản trị dữ liệu nông sản không nên bị xem như việc giấy tờ bổ sung: nó là phần nối giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ. Với người mua, mã QR trên sản phẩm của HTX chăn nuôi gà đồi Ba Vì cho phép tra cứu nguồn gốc, giúp họ yên tâm hơn khi lựa chọn. Truy xuất nguồn gốc vì thế không chỉ phục vụ kiểm tra; nó tạo niềm tin và hỗ trợ mở rộng thị trường. Khi dữ liệu đáng tin cậy, các bên trong chuỗi có thể cùng dựa vào một chuẩn thông tin thay vì chỉ dựa vào lời cam kết.
Chuyển đổi số phải gắn với năng lực của người sản xuất
Chuyển đổi số nông nghiệp mở ra hướng đi mới khi gắn với ứng dụng khoa học công nghệ, giúp nâng chất lượng nông sản, giảm chi phí sản xuất và tăng sức cạnh tranh. Nhưng số hóa sẽ khó thành động lực nếu hợp tác xã, nông dân thiếu hướng dẫn hoặc không thể dùng dữ liệu trong quyết định hằng ngày. Kế hoạch của Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030, một nửa vùng sản xuất nông nghiệp hàng hóa tập trung ứng dụng IoT ở mức cơ bản; đồng thời một nửa nông dân và HTX tại các vùng chuyên canh được hướng dẫn, hỗ trợ tiếp cận hạ tầng và ứng dụng IoT. Đây là hướng đi đáng chú ý vì đặt năng lực tiếp cận bên cạnh mục tiêu công nghệ. Từ nhà màng, cơ giới hóa đến truy xuất nguồn gốc, các ví dụ đều gợi ra một nguyên tắc: công nghệ phải gắn với dữ liệu, con người và đầu ra thị trường. Đó mới là con đường thuyết phục để nâng giá trị nông sản, thay vì chỉ chạy theo sản lượng.
