COSTI-90: Định nghĩa một giai đoạn mới cho khoa học công nghệ khu vực
Hội nghị lần thứ 90 của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (COSTI-90) là cuộc họp cấp quan chức cao cấp, nơi các nước ASEAN cùng xây dựng chiến lược khoa học công nghệ khu vực, cụ thể hóa Kế hoạch hành động ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2026-2035 (APASTI 2026-2035), nhằm tăng cường kết nối năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và đưa hợp tác khu vực đến gần hơn với nhu cầu của người dân, doanh nghiệp và cộng đồng khoa học. Điểm mấu chốt của COSTI-90 tại Đà Nẵng không phải là nghi thức hay phát biểu, mà là cách ASEAN biến tham vọng đổi mới sáng tạo thành chương trình hành động có thể đo lường và áp dụng. Diễn ra từ ngày 13 đến 15/10/2026 tại Furama Resort Đà Nẵng, do Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đăng cai, hội nghị này là phép thử đầu tiên cho APASTI 2026-2035: hoặc trở thành bản kế hoạch treo tường, hoặc trở thành khung hành động thực sự dẫn dắt đổi mới sáng tạo ASEAN. Việc Việt Nam chủ động chọn cách tiếp cận “gắn với kết quả cụ thể, có thể đo lường và ứng dụng” cho thấy một thông điệp rõ ràng: thời của những khẩu hiệu chung chung về hợp tác khoa học công nghệ khu vực đã qua, giờ là thời của trách nhiệm thực thi.
Cấu trúc mới của COSTI và ý nghĩa chiến lược cho APASTI 2026-2035
Nếu muốn APASTI 2026-2035 đi vào thực chất, ASEAN buộc phải thay đổi cách tổ chức hợp tác khoa học công nghệ khu vực, và COSTI-90 là nơi cấu trúc mới được thử nghiệm lần đầu. Chương trình hội nghị gồm bảy cuộc họp chính thức: năm tiểu ban chuyên môn, cuộc họp lần thứ 21 của Hội đồng tư vấn cho COSTI (BAC-21) và phiên toàn thể COSTI-90. Việc kiện toàn hệ thống từ chín xuống còn năm tiểu ban không chỉ là tinh giản bộ máy, mà là lựa chọn chiến lược: tập trung nguồn lực vào những trụ cột có khả năng tạo ra lợi thế cạnh tranh công nghệ cho ASEAN. Ngày 13/10, năm tiểu ban họp đồng thời, bao gồm: Hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Công nghệ chuyên sâu và mới nổi; Công nghệ sinh học và khoa học thực phẩm; Công nghệ vật liệu và năng lượng; Khoa học Trái đất, Đại dương và Vũ trụ. Theo mô tả, COSTI là cơ chế hợp tác cấp quan chức cao cấp của ASEAN trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, hỗ trợ Hội nghị Bộ trưởng Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (AMMSTI) triển khai các định hướng hợp tác khu vực. Đây không phải là diễn đàn trao đổi học thuật thuần túy, mà là “bộ não điều phối” để APASTI 2026-2035 được vận hành như một chiến lược chung, thay vì mảnh ghép rời rạc của từng quốc gia.
Từ ưu tiên hợp tác đến hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ASEAN
Điểm đáng chú ý nhất của COSTI-90 là cách hội nghị dịch ngôn ngữ chính sách thành ưu tiên hợp tác cụ thể, gắn với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ASEAN. Các đại biểu rà soát tiến độ thực hiện các kết luận của AMMSTI và triển khai APASTI 2026-2035; xem xét sáng kiến, nhiệm vụ trọng tâm và ưu tiên hợp tác mới; đồng thời cập nhật hợp tác với các đối tác đối thoại và tổ chức quốc tế. Nói cách khác, đây là lúc ASEAN tự hỏi: chúng ta đang đứng ở đâu trên bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu, và cần làm gì để không bị tụt lại. Việt Nam chọn cách trả lời bằng hành động: thúc đẩy triển khai APASTI gắn với kết quả có thể đo lường và ứng dụng, tăng cường nghiên cứu chung, chia sẻ hạ tầng nghiên cứu và trao đổi nhà khoa học. Theo mô tả, Việt Nam đang làm cầu nối giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nhà đầu tư để phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ASEAN, đưa hợp tác khu vực đến gần hơn với nhu cầu của người dân, doanh nghiệp và cộng đồng nghiên cứu. Nếu ASEAN thực sự nghiêm túc với mục tiêu này, COSTI-90 sẽ được nhớ như thời điểm khu vực chuyển từ “hợp tác trên giấy” sang “hợp tác dựa trên hệ sinh thái”.
Giới và công nghệ mới nổi: những tín hiệu quan trọng bên lề hội nghị
Nhìn vào các hoạt động bên lề COSTI-90, có thể thấy ASEAN đang thử mở rộng khái niệm đổi mới sáng tạo theo hai hướng: công nghệ mới nổi và bình đẳng giới trong khoa học. Hội thảo về kết quả khảo sát sinh học kỹ thuật trong ASEAN được tổ chức trong khuôn khổ dự án do Bộ Ngoại giao, Khối Thịnh vượng chung và Phát triển Vương quốc Anh tài trợ, Đại học Putra Malaysia chủ trì, nhằm đánh giá năng lực, cơ hội, nhu cầu hợp tác và đóng góp cho tầm nhìn, lộ trình sinh học kỹ thuật ASEAN. Đây là bước đi quan trọng nếu khu vực muốn không bỏ lỡ làn sóng công nghệ sâu. Một điểm nhấn khác là Vòng chung kết và Lễ trao Giải thưởng Khoa học ASEAN – Hoa Kỳ dành cho phụ nữ năm 2026, với chủ đề trí tuệ nhân tạo thúc đẩy hệ thống y tế bao trùm và có khả năng chống chịu tại ASEAN. Chiều 15/10, hội thảo quốc tế “Phụ nữ đổi mới sáng tạo vì ASEAN: Kiến tạo tương lai thông qua Khoa học và Công nghệ” tiếp tục kết nối các nhà khoa học nữ, khuyến khích sự tham gia của phụ nữ và thế hệ trẻ trong STEM. Nếu coi APASTI 2026-2035 là bản đồ, thì những hoạt động này chính là lời khẳng định rằng đổi mới sáng tạo ASEAN phải bao trùm cả công nghệ tiên phong lẫn đa dạng giới, thay vì chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế.
Vai trò của Việt Nam và thông điệp kết thúc từ Đà Nẵng
Việc Việt Nam đăng cai COSTI-90 không chỉ là một nhiệm vụ ngoại giao, mà là tuyên bố về vị thế trong hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ASEAN. Hội nghị tại Đà Nẵng là dịp để kết nối hệ sinh thái trong nước với các đối tác khu vực và quốc tế, mở rộng cơ hội hợp tác nghiên cứu, huy động tri thức và nguồn lực phục vụ phát triển, đồng thời giới thiệu hình ảnh đất nước, con người Việt Nam và thành phố Đà Nẵng tới bạn bè quốc tế. Quan trọng hơn, cách Việt Nam nhấn mạnh kết quả đo lường được, nghiên cứu chung và chia sẻ hạ tầng cho thấy một tư duy thực dụng, phù hợp với yêu cầu của APASTI 2026-2035. COSTI-90, diễn ra trong giai đoạn đầu thực hiện APASTI 2026-2035, được mô tả là bước quan trọng trong việc cụ thể hóa ưu tiên hợp tác và tăng cường kết nối năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo của khu vực. Kết luận quan trọng rút ra từ Đà Nẵng là: nếu ASEAN muốn có tiếng nói trong cuộc chơi công nghệ toàn cầu, khu vực phải coi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là trụ cột chiến lược, được điều phối bởi những cơ chế như COSTI-90, chứ không phải là phần phụ trang trí trong các tuyên bố chính trị. Từ nay đến 2035, APASTI sẽ là thước đo xem ASEAN có biến được tinh thần đó thành hiện thực hay không.
