COSTI-90 là gì và vì sao Đà Nẵng thành điểm hẹn mới của khoa học ASEAN?
COSTI-90 là Hội nghị lần thứ 90 của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN, nơi các nước thành viên cùng rà soát, điều chỉnh và xác định ưu tiên hợp tác khoa học – công nghệ gắn với định hướng phát triển khu vực trong giai đoạn mới. Từ ngày 13–15/10, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đăng cai tổ chức COSTI-90 cùng chuỗi hội nghị liên quan tại Đà Nẵng, với sự tham dự của đại diện các cơ quan phụ trách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của các nước ASEAN, Ban Thư ký ASEAN, các đối tác và chuyên gia trong nước, quốc tế. Việc Việt Nam chủ trì không chỉ là hoạt động ngoại giao thường lệ, mà là lời khẳng định muốn trở thành điểm nối trung tâm của hợp tác khoa học ASEAN trong thập kỷ tới.
Từ 9 xuống 5: Tái cấu trúc tiểu ban chuyên môn ASEAN để chọn đúng cuộc chơi
Thông điệp mạnh nhất từ COSTI-90 Đà Nẵng là ASEAN chấp nhận thay đổi cách tổ chức để hợp tác khoa học đi vào trọng tâm. Ngày 13/10, 5 tiểu ban chuyên môn của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN đã họp phiên đầu tiên theo cơ cấu mới, sau khi hệ thống được tinh gọn từ 9 xuống còn 5 tiểu ban. Đây không phải động tác kỹ thuật, mà là bước chọn lọc lại sân chơi cho hợp tác khoa học ASEAN. Theo cơ cấu mới, các tiểu ban được sắp xếp quanh những trụ cột chiến lược: Hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (SC-STIE); Công nghệ chuyên sâu và mới nổi (SC-DET); Công nghệ sinh học và khoa học thực phẩm (SC-BFS); Công nghệ vật liệu và năng lượng (SC-MET); Khoa học Trái đất, đại dương và vũ trụ (SC-EOSS).
Việc tái cấu trúc này gắn trực tiếp hoạt động của các tiểu ban chuyên môn ASEAN với Kế hoạch hành động về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026–2035 (APASTI 2026–2035). Nói cách khác, thay vì mỗi nhóm tự chạy theo dự án riêng lẻ, toàn bộ cơ chế được buộc phải trả lời chung một câu hỏi: khoa học và công nghệ sẽ đóng góp thế nào cho ưu tiên phát triển khu vực trong 10 năm tới? Khoảng 250 đại biểu từ các nước thành viên, Ban Thư ký ASEAN, đối tác và tổ chức quốc tế có mặt tại Đà Nẵng cho thấy ASEAN đã coi đây là thời điểm phải “sắp xếp lại bàn cờ” hợp tác khoa học khu vực.
Liên kết ưu tiên công nghệ khu vực với mục tiêu phát triển đến 2035
Điểm đáng chú ý của COSTI-90 là hợp tác khoa học ASEAN không còn dừng ở khẩu hiệu, mà được buộc gắn với các ưu tiên công nghệ khu vực cụ thể. Theo định hướng mới, mỗi tiểu ban phải xác định lĩnh vực ưu tiên, xây dựng kế hoạch hằng năm với mục tiêu và chỉ số đánh giá rõ ràng, đồng thời chỉ đạo các trung tâm, mạng lưới trực thuộc và định kỳ báo cáo COSTI. Nội dung thảo luận bao quát những mảng then chốt: phát triển nhân lực và hạ tầng nghiên cứu, trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, bán dẫn, công nghệ sinh học, an ninh lương thực, năng lượng sạch, vật liệu mới, khí tượng, đại dương và công nghệ vũ trụ.
Ở tầng khu vực, APASTI 2026–2035 được xem xét cùng các kết luận của Hội nghị Bộ trưởng Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN, đồng thời cập nhật tình hình hợp tác với các đối tác đối thoại và tổ chức quốc tế. Ở tầng triển khai, các ưu tiên hợp tác được cụ thể hóa thành tăng cường nghiên cứu chung, chia sẻ hạ tầng nghiên cứu, trao đổi nhà khoa học và kết nối trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, nhà đầu tư để phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ASEAN. Đây là cách ASEAN chuyển từ hợp tác “dàn hàng ngang” sang phối hợp có phân vai, tận dụng thế mạnh từng nước để nâng năng lực cạnh tranh chung trong giai đoạn 2026–2035.
Vai trò của Việt Nam: từ nước đăng cai đến người đồng thiết kế luật chơi
Việt Nam không chỉ là nước đăng cai COSTI-90 Đà Nẵng, mà còn tham gia định hình cách ASEAN tổ chức hợp tác khoa học trong giai đoạn mới. Trong cơ cấu tiểu ban chuyên môn ASEAN, Việt Nam hiện giữ vai trò Chủ tịch Tiểu ban Khoa học Trái đất, đại dương và vũ trụ (SC-EOSS), đồng thời chia sẻ kết quả của các mạng lưới và chương trình do mình điều phối hoặc đồng chủ trì. Thông qua hội nghị, Việt Nam đặt mục tiêu thúc đẩy triển khai APASTI 2026–2035 với các kết quả cụ thể, có thể đo lường và ứng dụng vào thực tiễn, tập trung vào nghiên cứu chung, chia sẻ hạ tầng, trao đổi nhà khoa học và kết nối các chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ASEAN.
Chuỗi hoạt động bên lề – từ giải thưởng khoa học ASEAN – Mỹ dành cho phụ nữ với chủ đề AI trong y tế, đến hội thảo về sinh học kỹ thuật và diễn đàn “Phụ nữ đổi mới sáng tạo vì ASEAN” – cho thấy Việt Nam muốn gắn hợp tác khoa học ASEAN với phát triển nguồn nhân lực và bình đẳng giới. Việc các tiểu ban thông qua báo cáo và chuẩn bị báo cáo Chủ tịch trình phiên toàn thể COSTI-90, cùng cuộc họp Hội đồng tư vấn BAC-21 vào sáng 14/10, cho thấy Việt Nam đang tham gia sâu vào cả khâu kỹ thuật lẫn hoạch định chính sách.
Một ASEAN khoa học gắn kết hơn: cơ hội và trách nhiệm sau COSTI-90
COSTI-90 đánh dấu giai đoạn vận hành mới của cơ chế hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ASEAN, khi việc tinh gọn các tiểu ban đi kèm yêu cầu nâng cao hiệu quả điều phối, xác định rõ trọng tâm và thúc đẩy triển khai sáng kiến thiết thực. Đây là bước chuyển từ hợp tác “mở rộng danh mục” sang hợp tác “tập trung nguồn lực”. Kết quả các phiên họp sẽ là cơ sở để COSTI tiếp tục định hình ưu tiên hợp tác, phát huy nguồn lực và thế mạnh của từng nước, đưa khoa học – công nghệ trở thành động lực cho phát triển bền vững và tăng năng lực cạnh tranh khu vực giai đoạn 2026–2035.
Tuy vậy, cấu trúc mới chỉ là khung; thành công hay không phụ thuộc vào mức độ cam kết chính trị và đầu tư nguồn lực của từng quốc gia. Nếu các nước coi hợp tác khoa học ASEAN là kênh bổ trợ cho chiến lược phát triển trong nước – như cách Việt Nam đang tìm cách gắn Nghị quyết về đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số với sáng kiến khu vực – thì COSTI-90 sẽ là bước khởi đầu của một thập kỷ khoa học gắn kết hơn. Ngược lại, nếu thiếu quyết tâm, 5 tiểu ban chuyên môn ASEAN có nguy cơ trở thành thêm một tầng tổ chức, thay vì động cơ mới cho đổi mới sáng tạo khu vực.
