Tuổi già của ca sĩ Việt: ánh hào quang tắt, khoảng trống phúc lợi lộ ra
Hiện tượng ca sĩ Việt tuổi tác phải đối mặt cùng lúc với suy giảm sức khỏe, khủng hoảng tài chính và thiếu hệ thống hỗ trợ nghệ sĩ lão niên là một thực tế nhức nhối, cho thấy khoảng trống phúc lợi trong ngành giải trí khi ánh hào quang sân khấu đã tắt nhưng những giọng ca huyền thoại vẫn phải tự xoay xở giữa bệnh tật và nghèo khó, phần lớn trong im lặng và kín đáo. Đằng sau những ca khúc từng vang trên khắp cả nước là tuổi già chật vật, nơi sức khỏe nghệ sĩ huyền thoại không chỉ là chuyện y khoa mà trở thành vấn đề xã hội. Vấn đề không nằm ở một, hai cá nhân suy sụp mà ở cách chúng ta đối xử với người đã cống hiến cả đời cho ký ức âm nhạc chung. Những câu chuyện của Tô Thanh Phương và Kim Lệ Thủy không phải ngoại lệ, mà là tấm gương phản chiếu hệ thống phúc lợi văn nghệ sĩ quá mỏng.
Tô Thanh Phương: từ “Bài ca đất phương Nam” đến tụ máu não và nhà hết gạo
Số phận của ca sĩ Tô Thanh Phương là minh chứng rõ nhất cho vòng xoáy tuổi già, bệnh tật và khủng hoảng tài chính ca sĩ. Ông sinh năm 1961, từng vào Đoàn ca múa nhạc Minh Hải từ năm 1976, đoạt Huy chương vàng toàn quốc năm 1985 và danh hiệu Ngôi sao nhạc nhẹ toàn quốc năm 1989. Giọng hát gắn với “Bài ca đất phương Nam” đã đi cùng ký ức nhiều thế hệ. Nhưng bước ngoặt nghiệt ngã đến năm 2010 khi ông đột quỵ, buộc phải rời sân khấu. Từ đó sức khỏe nghệ sĩ huyền thoại này suy sụp với parkinson giai đoạn muộn, xơ vữa động mạch, hở van tim, teo não, thị lực suy giảm, kèm ảo giác thường xuyên. Tháng 10/2024, ông ngã do lên cơn ảo giác, tụ máu não, nứt xương hàm và gần như nằm một chỗ. Suốt 16 năm, vợ ông một mình gánh vác mọi việc, nhưng khi bác sĩ đề nghị phẫu thuật, gia đình phải từ chối vì không còn khả năng chi trả. Đáng nói, có thời điểm nhà hết gạo ăn, phải trông vào sự tiếp tế lương thực từ nhóm bạn nghề.
Gánh nặng vô hình trên đôi chân người vợ và sự hỗ trợ mang tính cứu trợ
Câu chuyện của Tô Thanh Phương cho thấy đằng sau một ca sĩ Việt tuổi tác là một người vợ già kiệt sức. Suốt 16 năm, bà Lâm Ngọc Được một mình chăm chồng, từ ăn uống, tắm rửa đến di chuyển đều phụ thuộc hoàn toàn vào bà. Bà còn bị giãn tĩnh mạch chân, đi lại đau đớn nhưng vẫn phải đi bộ một quãng đường dài để lấy thuốc cho chồng vì muốn tiết kiệm. Một câu nói của bà xứng đáng được trích lại: suốt 16 năm, bà “vẫn một mình gánh vác mọi việc” trong khi kinh tế kiệt quệ, không thể xoay xở chi phí khám chữa bệnh và thuốc men hằng tháng. Nhóm bạn nghề Ngũ Long Du Ký mang gạo, lương thực, mắm muối, dầu ăn, bánh trung thu và tiền mặt đến hỗ trợ; hai nghệ sĩ trong nhóm cùng các nhà hảo tâm tiếp tục gửi nhu yếu phẩm và khoản hỗ trợ từ quỹ nhóm. Đây là nghĩa tình đáng trân trọng, nhưng cũng cho thấy hỗ trợ nghệ sĩ lão niên hiện nay thiên về cứu trợ tự phát, thay vì một cơ chế phúc lợi có thể dự liệu và đảm bảo tối thiểu cho người lao động nghệ thuật khi đến tuổi già.
Kim Lệ Thủy: đào chính một thời nay sống trong 10m² và chỉ nằm một chỗ
Nếu sức khỏe của Tô Thanh Phương là chuỗi bệnh lý phức tạp thì trường hợp nghệ sĩ cải lương Kim Lệ Thủy lại phơi bày thêm lát cắt nghèo khó trong đời sống ca sĩ Việt tuổi tác. Bà từng là đào chính, hát chung với các tên tuổi lớn như NSND Lệ Thủy, NSND Thanh Điền, NSND Thanh Kim Huệ, nhưng tuổi già lại sống cùng chồng trong căn nhà cũ chỉ khoảng 10m², chật đến mức không có chỗ kê bàn ghế, mọi người phải ngồi dưới đất khi đến thăm. Chồng bà – nhạc sĩ Đỗ Ẩn – mưu sinh bằng nghề bán vé số, mỗi ngày lang thang khắp phố mà thu nhập chưa đến 100.000 đồng. Bản thân Kim Lệ Thủy mắc nhiều bệnh nặng, từng tai biến hai lần khiến lời nói méo mó, thêm bệnh gan, thận, dạ dày, nghi bệnh tim, đau nhức tay chân liên miên. Bà thú nhận: “Tôi mới bị ngã mất mấy cái răng. Tôi yếu lắm rồi, chỉ nằm một chỗ thôi, chẳng làm được gì”. Khi một đào chính một thời phải nằm bất động trong nghèo khó, câu hỏi về trách nhiệm của ngành nghệ thuật và xã hội đối với nghệ sĩ lão niên không thể tiếp tục bị né tránh.
Từ những câu chuyện cá nhân đến đòi hỏi một hệ thống hỗ trợ nghệ sĩ lão niên
Điểm chung trong các câu chuyện này là sự im lặng kéo dài. Nhiều ca sĩ Việt tuổi tác không cất tiếng cầu cứu vì mắc cỡ, vì vốn quen sống kín đáo, tách đời sống cá nhân khỏi ánh đèn sân khấu. Họ chỉ được biết đến khi nhóm bạn nghề tới thăm, quay vài đoạn video để xin hỗ trợ. Những giọng ca từng là tài sản tinh thần chung lại phải dựa vào lòng tốt tự phát của đồng nghiệp, thay vì một chính sách rõ ràng về bảo hiểm, quỹ hưu trí hay nhà ở hỗ trợ cho nghệ sĩ lão niên. Sức khỏe nghệ sĩ huyền thoại không thể chỉ trông vào sự may rủi. Khi khủng hoảng tài chính ca sĩ gắn liền với bệnh tật và tuổi tác, chúng ta phải xem đó là vấn đề cấu trúc. Cần một hệ thống ghi nhận đóng góp nghệ sĩ như lao động văn hóa, để họ có quyền được bảo vệ khi không còn khả năng đứng trên sân khấu. Nếu xã hội tiếp tục chỉ xúc động rồi quên đi sau mỗi phóng sự, những “Bài ca đất phương Nam” sẽ còn được hát, nhưng người hát thì lặng lẽ chịu đau trong những căn phòng 10m², giữa tiếng thuốc men và hóa đơn bệnh viện.
