Làm chủ công nghệ lõi: Tuyên ngôn tự chủ công nghệ quốc gia
Chiến lược làm chủ tối thiểu 10 công nghệ lõi thông qua mạng lưới phòng thí nghiệm quốc gia và trung tâm nghiên cứu chiến lược là kế hoạch xây dựng năng lực công nghệ độc lập của Việt Nam, nhằm gắn nghiên cứu với sản phẩm công nghệ chiến lược, nhu cầu thị trường, quốc phòng và an ninh, đồng thời hình thành một hệ sinh thái nghiên cứu hiện đại, đồng bộ trên phạm vi toàn quốc.
Trọng tâm của quyết sách này là Đề án “Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược” vừa được Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký phê duyệt tại Quyết định 1483/QĐ-TTg, có hiệu lực từ ngày 4/8/2026. Thay vì tiếp tục phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, Chính phủ đặt cược vào công nghệ lõi Việt Nam như nền tảng cho tăng trưởng dài hạn. Đây không còn là câu chuyện tài trợ nghiên cứu rời rạc, mà là xây dựng năng lực quốc gia về nghiên cứu, thử nghiệm, đo lường, kiểm định, sản xuất thử và thương mại hóa công nghệ.
8 phòng thí nghiệm trọng điểm, 4 trung tâm nghiên cứu: Hạ tầng của tham vọng
Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa vào vận hành tối thiểu 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia như bộ khung hạ tầng của hệ sinh thái nghiên cứu. Đây không phải những phòng lab nhỏ lẻ trong trường đại học, mà là nút hạ tầng dùng chung trên toàn quốc, được thiết kế để phục vụ các công nghệ chiến lược chứ không phải nghiên cứu phân tán.
Các phòng thí nghiệm trọng điểm tập trung vào những lĩnh vực then chốt như công nghệ số, mạng di động thế hệ sau, robot và tự động hóa, sinh học và y sinh tiên tiến, năng lượng và vật liệu tiên tiến, an ninh mạng và lượng tử, biển – đại dương – lòng đất, hàng không và vũ trụ. Trong khi đó, các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia ưu tiên thiết bị bay không người lái, sinh học và y sinh, vật liệu, đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị. Nói cách khác, Nhà nước đang chọn những “mặt trận công nghệ” nơi Việt Nam có thể tạo bước nhảy cạnh tranh thay vì dàn trải nguồn lực.
Công nghệ lõi Việt Nam và hệ sinh thái nghiên cứu: Từ phòng lab tới thị trường
Tham vọng không dừng ở việc có hạ tầng nghiên cứu hiện đại; mục tiêu cốt lõi là làm chủ tối thiểu 10 công nghệ lõi phục vụ trực tiếp sản phẩm công nghệ chiến lược và giải bài toán lớn của quốc gia. Đây là cách tiếp cận đúng: công nghệ lõi Việt Nam chỉ có ý nghĩa khi gắn với sản phẩm, chuẩn kỹ thuật, thị trường và an ninh – quốc phòng.
Để điều đó không nằm trên giấy, Đề án yêu cầu mỗi trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm quốc gia phải gắn với ít nhất một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoặc cụm liên kết viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Nói thẳng, nếu công nghệ sinh ra mà không có doanh nghiệp tiếp nhận, không có cơ quan quản lý cùng phát triển chuẩn, thì “hệ sinh thái nghiên cứu” chỉ là khẩu hiệu. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Hình thành và duy trì mối liên kết chặt chẽ giữa mỗi trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia với ít nhất một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo".
Năng lực công nghệ 2030 và cuộc đua sáng chế
Đề án không né tránh câu hỏi khó: làm sao đo được năng lực công nghệ 2030 của Việt Nam? Câu trả lời là đặt ra các chỉ số định lượng rõ ràng cho hệ sinh thái nghiên cứu. Một mục tiêu đáng chú ý là tăng trưởng trung bình tối thiểu 18% mỗi năm về số lượng đơn đăng ký sáng chế và văn bằng bảo hộ liên quan đến công nghệ lõi và công nghệ chiến lược, tính từ năm thứ ba sau khi hệ thống vận hành.
Không chỉ vậy, Đề án còn hướng tới hình thành ít nhất 10 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo hoặc doanh nghiệp khoa học và công nghệ có khả năng phát triển, làm chủ và thương mại hóa công nghệ lõi và sản phẩm công nghệ chiến lược. Đây là bước chuyển từ tư duy “nhà nước làm hết” sang mô hình đồng sáng tạo giữa khu vực công và tư. Tuy nhiên, nếu cơ chế tài chính, sở hữu trí tuệ và chia sẻ lợi nhuận không rõ ràng, các doanh nghiệp khó dốc vốn cho công nghệ rủi ro cao.
Từ 2030 tới 2035: Kết nối khu vực và bài kiểm tra thực thi
Tầm nhìn của Đề án không dừng ở năm 2030. Giai đoạn tiếp theo tới 2035 hướng tới kết nối các phòng thí nghiệm quốc gia với mạng lưới hạ tầng nghiên cứu tiên tiến trong khu vực và quốc tế, đồng thời xây dựng một số trung tâm thử nghiệm đạt trình độ hàng đầu khu vực về công nghệ chiến lược. Đây là thước đo xem Việt Nam bước vào “bàn công nghệ” khu vực với tư cách đối tác ngang hàng hay chỉ là trung tâm gia công.
Đề án cũng đề ra sáu nhóm nhiệm vụ – từ hoàn thiện văn bản quản lý, đổi mới cơ chế đầu tư tài chính, quản trị và khai thác dùng chung, phát triển nguồn nhân lực, hợp tác quốc tế đến giám sát, đánh giá hệ thống. Vấn đề không phải thiếu mục tiêu, mà là liệu các chỉ số đánh giá và cơ chế vận hành có đủ nghiêm để loại bỏ dự án kém hiệu quả, đồng thời ưu tiên những phòng thí nghiệm quốc gia và trung tâm nghiên cứu có kết quả thương mại hóa rõ ràng. Nếu làm được, kế hoạch làm chủ 10 công nghệ lõi sẽ không chỉ là khẩu hiệu, mà trở thành nền tảng tăng trưởng kinh tế dựa trên tri thức cho nhiều thập kỷ.
