Điểm nghẽn vốn xanh: không phải thiếu tiền, mà thiếu dự án đạt chuẩn
Tài chính bền vững Việt Nam là hệ thống các chính sách, định chế và công cụ tài chính nhằm huy động, phân bổ và giám sát các dòng vốn phục vụ mục tiêu tăng trưởng xanh, giảm phát thải và thích ứng biến đổi khí hậu, dựa trên các tiêu chuẩn môi trường – xã hội minh bạch, có thể đo lường và được công nhận trên phạm vi quốc tế. Việt Nam đang đứng trước nhu cầu vốn khổng lồ cho chuyển đổi khí hậu, nhưng vấn đề cốt lõi không nằm ở chỗ thiếu tiền. Tại Hội nghị Tài chính Xanh Việt Nam 2026 với chủ đề “Nơi dòng vốn xanh kết nối cơ hội đầu tư” tổ chức ngày 6/8 tại TP.HCM, các chuyên gia nhấn mạnh trở ngại lớn nhất là thiếu các dự án tiêu chuẩn quốc tế, được chuẩn bị bài bản, minh bạch dữ liệu và phù hợp khung chính sách ổn định. Khi danh mục dự án chưa đạt chuẩn, vốn xanh chuyển đổi khí hậu sẽ tiếp tục đứng ngoài cửa thay vì chảy mạnh vào nền kinh tế.
Nhu cầu 368 tỷ USD và nghịch lý “khát dự án hơn khát vốn”
Theo Báo cáo Quốc gia về Khí hậu và Phát triển của Ngân hàng Thế giới, đến năm 2040, Việt Nam cần khoảng 368 tỷ USD vốn đầu tư bổ sung cho thích ứng khí hậu và giảm phát thải, trong đó khu vực tư nhân được kỳ vọng đóng góp khoảng một nửa. Câu hỏi không còn là “tiền ở đâu” mà là “dự án nào xứng đáng nhận tiền”. Các nhà đầu tư quốc tế ưu tiên thị trường có danh mục dự án chuẩn bị kỹ, có hệ thống phân loại xanh, dữ liệu minh bạch và chính sách ổn định. Nhiều dự án trong nước thậm chí chưa vượt qua “bài kiểm tra” kinh tế – tài chính cơ bản, nói gì tới tiêu chí xanh: hiệu quả kinh tế chưa rõ, cấu trúc đầu tư lỏng lẻo, năng lực chủ đầu tư hạn chế. Khi nền tảng dự án chưa vững, yếu tố xanh không trở thành lợi thế, mà chỉ là lớp sơn trang trí khó thuyết phục nhà đầu tư dài hạn.
Hệ sinh thái tài chính bền vững: không thể chỉ trông vào trái phiếu xanh
Nếu giai đoạn đầu thị trường chỉ tập trung vào trái phiếu xanh, thì hiện nay tài chính bền vững toàn cầu đã chuyển sang một hệ sinh thái đa dạng với trái phiếu bền vững, trái phiếu xã hội, trái phiếu chuyển đổi, tài chính chuyển đổi và tài chính xanh dương. Điều này phản ánh một thực tế: không thể tài trợ toàn bộ quá trình chuyển đổi bằng một sản phẩm duy nhất; mỗi lĩnh vực, mỗi giai đoạn đòi hỏi cấu trúc vốn và công cụ riêng. Ở Việt Nam, tín dụng xanh đã mở rộng, thị trường trái phiếu bền vững được quan tâm và nhiều nền tảng như Luật Bảo vệ môi trường, Chiến lược tăng trưởng xanh, kế hoạch hành động và bộ phân loại xanh đã hình thành. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở trái phiếu xanh ngân hàng và các khoản cho vay lại, Việt Nam sẽ khó thu hút các dòng vốn trực tiếp quy mô lớn. Các dự án quy mô hạ tầng, công nghiệp phát thải lớn cần được thiết kế để có thể chuyển hóa thành trái phiếu xanh, trái phiếu hạ tầng hoặc các công cụ huy động dài hạn.
Ngân hàng – cầu nối chuẩn hóa dự án và “dịch” chuẩn quốc tế vào thực tiễn
Hiện phần lớn dòng vốn xanh quốc tế vào Việt Nam vẫn đi qua con đường cho vay lại: các định chế tài chính quốc tế cấp vốn cho tổ chức tín dụng trong nước, rồi ngân hàng cho doanh nghiệp vay theo tiêu chí xanh. Điều này cho thấy hệ thống ngân hàng đang là kênh dẫn vốn chủ yếu của thị trường tài chính bền vững Việt Nam. Nhưng vai trò của ngân hàng phải vượt lên mức “ống dẫn” đơn thuần. Như đại diện một ngân hàng thương mại phân tích, ngân hàng cần chuyển hóa các tiêu chuẩn của thị trường vốn quốc tế thành tiêu chí cụ thể trong cấp tín dụng, giúp doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ, nâng cao quản trị, minh bạch thông tin và đáp ứng tiêu chuẩn môi trường – xã hội trước khi tiếp cận vốn quốc tế. Nói cách khác, ngân hàng là “bộ lọc” và “trung tâm huấn luyện” cho dự án, biến ý tưởng phát triển bền vững thành tài sản đủ chuẩn để niêm yết, phát hành trái phiếu xanh ngân hàng hoặc các sản phẩm tài chính khác trên thị trường toàn cầu.
Xây trung tâm chuyển hóa vốn xanh và hoàn thiện hệ sinh thái
Một tín hiệu đáng chú ý là kế hoạch xây dựng Green Capital Conversion Hub – trung tâm chuyển hóa vốn xanh – nhằm kết nối toàn bộ chuỗi giá trị của dự án: từ chuẩn bị, cấu trúc tài chính, dữ liệu, cơ chế giảm thiểu rủi ro, đo lường tác động tới nhà đầu tư. Nếu vận hành hiệu quả, đây có thể trở thành “bệ phóng” biến dự án phát triển bền vững thành tài sản có thể huy động vốn trên thị trường quốc tế. Song song đó, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, triển khai bộ phân loại xanh một cách nhất quán, nâng chuẩn công bố thông tin và tăng vai trò của tài chính chuyển đổi cho các ngành phát thải lớn như thép, xi măng, nông nghiệp, vận tải. Để thu hút 368 tỷ USD vốn xanh chuyển đổi khí hậu, Việt Nam phải coi “chuẩn hóa dự án” là chiến lược trung tâm: nâng chất dự án, mở rộng hệ sinh thái tài chính bền vững và biến ngân hàng thành nhạc trưởng của dòng vốn xanh. Nếu không, chúng ta sẽ tiếp tục nói nhiều về vốn xanh, nhưng để vốn xanh chảy sang nơi khác.
