Hormuz là nút thắt chiến lược, không chỉ là một tuyến hàng hải
Eo biển Hormuz là lối biển hẹp nối Vùng Vịnh với biển Oman, nơi Iran và Oman nằm ở hai phía và tuyến vận chuyển năng lượng toàn cầu có thể bị gián đoạn bởi một cuộc khủng hoảng quân sự. Điểm hẹp nhất chỉ rộng khoảng 30 km, khiến mọi hoạt động hộ tống hay kiểm soát tàu thuyền đều dễ biến thành phép thử ý chí giữa các bên. Vì vậy, lời đe dọa mới của Tehran không nên được xem là khẩu chiến riêng lẻ: nó nhắm vào khả năng Mỹ hiện diện và bảo vệ tàu qua tuyến đường này.
Tướng Ali Abdollahi, Tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang Iran, tuyên bố Tehran sẽ không để tàu quân sự Mỹ tiến vào Vùng Vịnh trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Ông còn bác bỏ những tuyên bố của Tổng thống Donald Trump rằng các cuộc không kích Mỹ đã phá hủy cơ sở hạt nhân Iran, đặt câu hỏi vì sao chiến hạm Mỹ vẫn không tiến gần Hormuz. Lập luận ấy phục vụ một mục tiêu rõ ràng: khẳng định Iran vẫn có năng lực răn đe, dù Washington và Israel đang đe dọa các đợt tập kích mới.
Hộ tống tàu có thể kéo căn cứ Mỹ vào vòng đe dọa
Mỹ đang tăng cường hộ tống tàu qua Hormuz, trong khi vẫn duy trì phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran; đàm phán chấm dứt xung đột lại bế tắc. Tehran đáp lại bằng cảnh báo có chủ đích: hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) nói xung đột có thể lan tới các căn cứ Mỹ trong khu vực nếu xu hướng hiện tại tiếp diễn. Đây là bước nâng cấp đáng lo, bởi hoạt động hộ tống vốn nhằm trấn an tàu thương mại có thể bị Iran diễn giải thành thách thức trực tiếp.
Rủi ro không chỉ nằm ở khả năng hai lực lượng chạm mặt. Iran đã hạn chế hàng hải qua eo biển từ khi chiến sự với Mỹ bùng phát cuối tháng 2, còn Washington gây sức ép bằng phong tỏa các cảng nước này. Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ Tom Barrack từng cảnh báo Washington có thể tấn công Iran ngay trong cuối tuần được nhắc đến. Trong bối cảnh ấy, mỗi chuyến hộ tống có thể làm tăng nguy cơ tính toán sai, thay vì tạo ra một hành lang an toàn ổn định.
Drone, thủy lôi và cái giá mà thủy thủ phải đối mặt
Tuyên bố của Iran về việc bắt giữ drone trinh sát Mỹ ở phía tây Hormuz ngày 29-10 khiến căng thẳng trên không gắn chặt hơn với nguy cơ dưới mặt biển. Tehran nói đã thu giữ một drone MQM-170; đây là tuyên bố của IRGC, chưa phải xác nhận độc lập. Cùng ngày, truyền thông Iran dẫn lời hải quân IRGC nói ba tàu chở dầu bốc cháy sau khi va phải thủy lôi. Trước đó, IRGC cho biết hai siêu tàu chở dầu chở tổng cộng hơn 4,5 triệu thùng dầu thô bị bỏ lại trên biển sau sự cố thủy lôi.
Những diễn biến này cho thấy rủi ro không dừng ở tàu quân sự hay tranh cãi về quyền kiểm soát. Thủy thủ có thể bị mắc kẹt, tàu mất khả năng vận hành, còn các vụ cháy kéo theo nguy cơ ô nhiễm môi trường mà chính IRGC cũng cảnh báo. Với chủ tàu và người đi biển, việc Tehran yêu cầu xin phép và cảnh báo tàu tắt định vị sẽ bị coi là thù địch biến hành trình qua eo biển thành quyết định an ninh đầy bất định. Tuyên bố bắt drone và đòi duy trì phong tỏa vì thế càng làm hoạt động hàng hải dễ trở thành con bài trong đối đầu.
Không có lối ra nếu Hormuz chỉ được dùng làm đòn bẩy
Người phát ngôn IRGC Hossein Mohebi tuyên bố Hormuz sẽ không được mở lại cho đến khi các điều kiện của Iran được đáp ứng hoàn toàn. Cách nói này biến tuyến hàng hải thành công cụ mặc cả, nhưng cũng khiến các hãng vận tải, thủy thủ đoàn và quốc gia phụ thuộc năng lượng phải gánh hậu quả của bất kỳ lần leo thang nào. Hàng hóa chậm trễ, tuyến đi bị hạn chế và nguy cơ sự cố trên biển có thể lan rộng vượt khỏi khu vực, dù các nguồn tin không đưa ra con số cụ thể về tác động kinh tế.
Tehran muốn ngăn tàu quân sự Mỹ hiện diện; Washington muốn bảo vệ hoạt động hàng hải và duy trì sức ép lên Iran. Hai mục tiêu đối nghịch khiến hộ tống, phong tỏa và giám sát drone dễ trở thành các mắt xích của cùng một vòng leo thang. Cảnh báo Iran vì thế cần được đọc như tín hiệu về một ngưỡng nguy hiểm mới, không phải bằng chứng rằng chiến tranh trên biển đã không thể tránh khỏi. Nhưng nếu các bên tiếp tục lấy quyền kiểm soát Hormuz làm thước đo thắng thua, rủi ro va chạm sẽ tăng trước khi ngoại giao có cơ hội hạ nhiệt.
