Đọc sách là gì trong thời đại chăm sóc não bộ?
Đọc sách, xét từ góc độ khoa học não bộ, là hoạt động chủ động dùng ngôn ngữ viết để kích hoạt mạng lưới thần kinh liên quan đến chú ý, trí nhớ, cảm xúc và suy luận, nhờ đó trở thành một trong những hoạt động bảo vệ não hiệu quả nhất so với các hình thức giải trí thụ động như lướt mạng xã hội hay xem video liên tục.
Nghiên cứu mới từ khoa Tâm thần học của Đại học Cambridge cho thấy đọc sách lợi ích não rõ rệt: tăng khả năng nhận thức, cải thiện trí nhớ và giảm nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ cho độc giả. Điều đáng chú ý là báo cáo đăng trên tạp chí Psychological Medicine này không dựa trên một thử nghiệm đơn lẻ, mà tổng hợp nhiều nghiên cứu và khảo sát với hàng nghìn trẻ em và người trưởng thành. Nói cách khác, kết luận “đọc sách tốt cho não” không còn là lời khuyên mơ hồ, mà là kết luận dựa trên dữ liệu thần kinh học, chụp cộng hưởng từ và theo dõi dọc nhiều năm. Nếu coi tập thể dục là tiêu chuẩn vàng cho sức khỏe thể chất, thì đọc sách đang nổi lên như bài tập cơ bản nhất cho sức khỏe tinh thần và trí nhớ lâu dài.
Đọc sách thay đổi cấu trúc não và cải thiện trí nhớ ra sao?
Nếu bạn đang tìm một thói quen cải thiện trí nhớ đọc mà không cần thiết bị đắt tiền, Cambridge đang nói với bạn rằng hãy mở sách. Các kết quả chụp cộng hưởng từ (MRI) cho thấy hoạt động đọc liên quan đến những thay đổi trong cấu trúc não và sự kết nối giữa các vùng não khác nhau. Việc đọc được liên hệ với thể tích lớn hơn ở một số vùng liên quan đến ngôn ngữ, học tập, điều hòa cảm xúc, kiểm soát hành vi, cùng độ dày vỏ não lớn hơn ở các vùng xử lý ngôn ngữ. Nói thẳng: đây là bài tập tăng “cơ bắp” cho não.
Quan trọng hơn, dữ liệu từ khoảng 10.000 trẻ em cho thấy những em hình thành thói quen đọc từ sớm có trí nhớ và kết quả học tập tốt hơn, đồng thời ít gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần hơn. Một nghiên cứu trên hơn 10.000 trẻ em và thanh thiếu niên ghi nhận người thích đọc sách từ nhỏ có khả năng chú ý, ghi nhớ và chức năng điều hành tốt hơn. Đây không chỉ là mối liên hệ bề mặt. Trong một nghiên cứu nhỏ với 11 trẻ mắc chứng khó đọc, chương trình huấn luyện đọc kéo dài 8 tuần vừa cải thiện kỹ năng đọc vừa đi kèm sự gia tăng thể tích chất xám ở một số vùng não. Câu hỏi “đọc nhiều có làm thông minh hơn không?” vì thế có câu trả lời rõ: có, nếu bạn đọc đều đặn và đủ lâu.
Từ giảm căng thẳng đến phòng ngừa mất trí nhớ: đọc là “thuốc bổ” tinh thần
Giới chăm sóc sức khỏe tinh thần không ngạc nhiên khi nghiên cứu Cambridge khẳng định đọc sách là hoạt động bảo vệ não chứ không chỉ là thú vui. Với người trưởng thành, lợi ích nổi bật nằm ở sức khỏe tinh thần: đọc sách liên quan đến giảm căng thẳng, thư giãn tốt hơn, tăng khả năng đồng cảm và khám phá các góc nhìn khác biệt. Các dữ liệu tổng hợp cũng cho thấy duy trì thói quen đọc sách góp phần mang lại lợi ích tích cực cho cả trí não và đời sống tinh thần. Một nghiên cứu thần kinh do The Queen's Reading Room thực hiện cho thấy chỉ 5 phút đọc truyện hư cấu có thể giúp mức độ căng thẳng giảm tới 20%, đồng thời cải thiện khả năng tập trung và giải quyết vấn đề. Đây là con số đủ thuyết phục để thay một phần thời gian lướt mạng bằng vài trang sách.
Quan trọng hơn, đọc sách lợi ích não vượt xa phạm vi “thư giãn sau giờ làm”. Ở người lớn tuổi, những hoạt động kích thích não bộ, trong đó có đọc sách, được ghi nhận liên quan đến tốc độ suy giảm nhận thức. Một nghiên cứu với gần 5.500 người từ 55 tuổi trở lên cho thấy những người thường xuyên tham gia hoạt động như đọc sách ít có khả năng xuất hiện suy giảm nhận thức trong thời gian theo dõi 5 năm. Đặc biệt, việc đọc báo, tạp chí và sách liên quan đến mức giảm 33% nguy cơ mắc bệnh Alzheimer, và các nhà nghiên cứu Cambridge cho rằng thói quen đọc có thể giúp giảm khoảng một phần ba nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ. Nói cách khác, đọc là một trong những chiến lược phòng ngừa mất trí nhớ ít tốn kém nhất mà chúng ta đang xem nhẹ.
Vì sao cần khuyến đọc ngay lúc này?
Điều trớ trêu là khi khoa học chứng minh đọc sách lợi ích não rõ ràng hơn bao giờ hết, mức độ đọc của trẻ em và thanh thiếu niên lại đang xuống thấp. Các khảo sát được nhóm Cambridge dẫn lại cho thấy việc đọc ở nhóm tuổi này đã chạm mức thấp nhất kể từ khi dữ liệu được ghi nhận, đặc biệt ở bé trai tuổi vị thành niên và trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Nói cách khác, thế hệ cần hoạt động bảo vệ não nhất lại đang dành não cho màn hình nhiều hơn là cho sách. Trong bối cảnh đó, coi đọc sách chỉ là “sở thích” là quan điểm nguy hiểm; nó cần được nhìn như một dạng “vệ sinh não bộ” cơ bản, giống như đánh răng cho răng.
Nghiên cứu cũng nhắc chúng ta đừng quá ám ảnh thể loại. Lợi ích không phụ thuộc việc bạn đọc tác phẩm kinh điển hay truyện tranh; điều quan trọng là bạn muốn đọc. Đối với trẻ, truyện tranh và tiểu thuyết đồ họa có thể là cánh cửa dễ đi nhất vì ít tạo cảm giác khó, nhàm chán. Đáng mừng là ngay cả những người ít thích đọc vẫn nhận ra giá trị của hoạt động này: gần một nửa người được khảo sát cho rằng đọc giúp họ học từ mới hoặc tiếp thu điều mới. Điều này cho thấy rào cản chính không phải là nhận thức về lợi ích, mà là thói quen. Nếu hệ thống giáo dục, gia đình và cộng đồng tiếp tục xem đọc là nhiệm vụ, chứ không phải niềm vui, chúng ta đang tự làm suy yếu một trong những công cụ phòng ngừa mất trí nhớ mạnh nhất.
Biến đọc sách thành trụ cột của lối sống bảo vệ não
Thông điệp quan trọng rút ra từ Cambridge là: đọc sách không đủ nếu xem nó như hoạt động cô lập, nhưng cũng không hoạt động bảo vệ não nào có thể thay thế hoàn toàn việc đọc. Khi tuổi tác tăng, những hoạt động kích thích não bộ, bao gồm đọc, được ghi nhận liên quan đến quá trình suy giảm nhận thức. Một nghiên cứu trên người từ 55 tuổi cho thấy những ai thường xuyên tham gia hoạt động như đọc sách ít có khả năng suy giảm nhận thức trong 5 năm theo dõi. Kết luận hợp lý là nên đặt đọc sách cạnh các trụ cột khác như vận động thể chất, giấc ngủ chất lượng và kết nối xã hội trong chiến lược chăm sóc sức khỏe tinh thần lâu dài.
Điểm thú vị là đọc sách còn là công cụ kết nối người với người. Đọc cùng người khác – từ câu lạc bộ sách đến cha mẹ đọc cùng con – mang lại thêm lợi ích qua tương tác xã hội. Với người lớn tuổi, khi khả năng tham gia hoạt động thể chất giảm, nhóm đọc sách có thể là “cánh cửa mở” để bớt cô đơn và duy trì trí tuệ. Quan trọng hơn, khi việc đọc mang lại niềm vui, nó trở thành hoạt động rèn luyện nhận thức, thư giãn và duy trì kết nối trong suốt cuộc đời. Vì vậy, một chiến lược bảo vệ não thực tế cho người Việt có thể bắt đầu đơn giản: 20–30 phút đọc mỗi ngày, ưu tiên thứ mình hứng thú, kết hợp vận động nhẹ, ngủ đủ và giao tiếp thường xuyên. Kết luận không mấy lãng mạn nhưng rất thuyết phục: vài trang sách mỗi ngày có thể là “vaccine tinh thần” mạnh nhất mà chúng ta có trong tay.
