Tìm năng lực nổi trội, không chỉ tìm điểm số cao
Giáo dục trường chuyên là mô hình phát hiện và bồi dưỡng năng lực nổi trội của học sinh, đồng thời tạo môi trường để các em phát triển tư duy, sáng tạo và định hướng tương lai. Vì thế, trường chuyên nên tuyển người học dựa trên tiềm năng ở lĩnh vực phù hợp, thay vì ưu tiên những em đạt điểm cao đồng đều ở nhiều môn. Dự thảo quy chế mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất tổ chức trường chuyên theo ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, thay cho tuyển sinh theo từng môn chuyên. Trước đề xuất này, Giáo sư Lê Anh Vinh ủng hộ hướng tiếp cận theo lĩnh vực rộng, giúp học sinh khám phá sở trường trước khi chọn chuyên sâu. Tuy nhiên, thay đổi cách chia khối không tự động làm tuyển sinh công bằng hơn. Một học sinh có năng khiếu Toán không nhất thiết phải nổi trội ở mọi môn tự nhiên; bài đánh giá mới vẫn phải nhận ra thế mạnh riêng, nếu không sẽ đổi tên kỳ thi mà chưa đổi được điều cốt lõi.

Đừng để thi học sinh giỏi định hình cả trải nghiệm
Thi học sinh giỏi có giá trị, nhưng không thể là thước đo duy nhất của tài năng hay mục tiêu áp đảo đời sống học đường. Giáo sư Lê Anh Vinh nhấn mạnh cần phân biệt giáo dục tài năng với việc đào tạo học sinh để dự thi; luyện tập kéo dài có thể giúp các em thành thạo dạng bài quen thuộc mà không bảo đảm phát triển tương xứng tư duy độc lập, sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề mới. Các đội tuyển Olympic vẫn cần được đầu tư, song đó chỉ nên là một trong nhiều con đường phát triển. Phần lớn học sinh cần được học với thầy giỏi, bạn giỏi, được thử thách và có cơ hội thử sức ở nhiều lĩnh vực. Dự thảo cũng nêu học sinh được chọn vào đội tuyển quốc gia, quốc tế vẫn phải học đầy đủ các môn khác. Đây là nguyên tắc đáng giữ: thành tích của một nhóm không nên khiến chương trình và trải nghiệm của số đông bị thu hẹp. Trường chuyên cần có không gian cho nghiên cứu, dự án, khám phá liên ngành và cả những sở trường chưa kịp bộc lộ.

Đánh giá trường chuyên bằng hành trình dài
Một kỳ thi tuyển sinh chỉ ghi lại năng lực của học sinh tại một thời điểm; hiệu quả đào tạo phải được nhìn qua những gì các em có thể làm sau đó. Vì vậy, đề xuất yêu cầu trường chuyên thống kê, theo dõi quá trình học tập và nghề nghiệp của cựu học sinh trường chuyên là bước tiến đáng chú ý. Cách đánh giá này có thể nối kết trải nghiệm phổ thông với năng lực nghiên cứu, sáng tạo, lựa chọn ngành học và đóng góp nghề nghiệp. Dữ liệu theo dõi không nên trở thành bảng xếp hạng nghề nghiệp hay áp lực buộc học sinh đi theo một lộ trình định sẵn. Giá trị của nó nằm ở việc giúp nhà trường nhận ra chương trình nào hỗ trợ tốt, nhóm năng lực nào bị bỏ quên và học sinh cần được định hướng ra sao. Dự thảo khuyến khích mỗi trường hợp tác thường xuyên với ít nhất một cơ sở giáo dục đại học để tổ chức chuyên đề, dự án, hướng dẫn nghiên cứu và tư vấn nghề nghiệp. Muốn cải cách có kết quả, trường cần chuẩn bị kỹ chương trình, đội ngũ và cách đánh giá, thay vì chỉ đổi cấu trúc tuyển sinh.

Thành tích nên là kết quả, không phải đích duy nhất
Trường chuyên có thể vừa nuôi dưỡng học sinh đạt thành tích cao, vừa mở đường cho những kiểu tài năng không dễ đo bằng điểm thi. Muốn vậy, tuyển sinh phải nhận ra năng lực riêng; chương trình cần dành chỗ cho học tập rộng, nghiên cứu và trải nghiệm; còn kết quả đào tạo phải được nhìn theo chặng đường dài của người học. Ba việc ấy gắn với nhau: chỉ thay đổi kỳ thi mà vẫn để luyện thi chi phối lớp học thì mục tiêu mới khó thành hiện thực. Theo tiến sĩ Lê Bá Khánh Trình, giá trị cốt lõi của trường chuyên không chỉ nằm ở việc tập hợp học sinh có điểm cao nhiều môn, mà còn ở khả năng nhận diện tố chất và tạo môi trường để các em phát triển. Đó nên là tiêu chuẩn để xem xét mọi thay đổi trong quy chế. Khi thành tích thi cử trở thành một lựa chọn trong giáo dục tài năng, thay vì thước đo bao trùm, trường chuyên mới có thể phục vụ cả những học sinh xuất sắc lẫn những em đang trên đường khám phá năng lực của mình.







