Phân loại thay vì chọn một cách xử lý cho tất cả
Dự án tồn đọng là công trình kéo dài hoặc vướng mắc chưa được giải quyết, gây lãng phí nguồn lực và đòi hỏi cơ quan chức năng xác định rõ trách nhiệm cùng phương án xử lý phù hợp. Điểm đáng chú ý trong cách làm của ba địa phương là họ không xem tháo gỡ đình trệ như lý do để bỏ qua sai phạm: Hà Nội phân loại công trình, Thanh Hóa đặt ranh giới pháp lý, còn Quảng Ninh kết hợp xử lý dự án với thanh tra và thu hồi tài sản.
Ngày 28/10, HĐND TP Hà Nội thông qua nghị quyết về cơ chế đặc thù và biện pháp khắc phục vi phạm đất đai, trật tự xây dựng tại 12 dự án, công trình của Tập đoàn Mường Thanh. Sự can thiệp này xuất phát từ những vi phạm kéo dài, quy mô lớn và nguy cơ ảnh hưởng đến quyền lợi người mua nhà. Thành phố rà soát 6.759 căn hộ được duyệt ban đầu, so với 24.943 căn xây dựng thực tế; chênh lệch 18.184 căn được xác định là vi phạm.
Cách tiếp cận có sức thuyết phục ở chỗ không áp một phán quyết duy nhất cho mọi hạng mục. Công trình đã hoàn thành, bảo đảm an toàn chịu lực, phòng cháy chữa cháy và đáp ứng các tiêu chí quy hoạch có thể được xem xét tiếp tục tồn tại sau khi khắc phục. Hạng mục không đạt điều kiện, không thể bảo đảm an toàn hoặc vi phạm chỉ giới đường đỏ thuộc diện buộc phá dỡ. Được xem xét giữ lại không có nghĩa là hợp thức hóa vi phạm hay miễn trách nhiệm chủ đầu tư.
Bảo vệ người mua nhà, buộc chủ đầu tư chịu trách nhiệm
Ở Hà Nội, phép thử quan trọng không chỉ là xử lý được bao nhiêu hạng mục, mà còn là liệu người dân có phải trả giá cho vi phạm họ không gây ra hay không. Nghị quyết yêu cầu chủ đầu tư chịu chi phí khắc phục hậu quả; người mua nhà không có lỗi không phải gánh thiệt hại thay chủ đầu tư. Đây là nguyên tắc cần được giữ vững trong quá trình thực hiện, bởi di dời, phá dỡ hay chuyển đổi công năng có thể xáo trộn cuộc sống của hàng vạn người.
Nếu phải di dời, người dân được nhận tiền bồi thường trong vòng 90 ngày và có thể thỏa thuận mua nhà thuộc dự án của chủ đầu tư. Người thuộc diện mua nhà ở xã hội được ưu tiên mua mà không qua bốc thăm. Nếu không phải di dời, họ được tiếp tục thực hiện hợp đồng, không phải trả chi phí khắc phục thay chủ đầu tư và có thể được cấp giấy chứng nhận sau khi hoàn thành nghĩa vụ tài chính.
Cơ chế này chỉ có ý nghĩa khi trách nhiệm tài chính được thực thi đến cùng, thay vì chuyển hóa thành gánh nặng cho cư dân hoặc ngân sách. Với hạng mục phải phá dỡ, chủ đầu tư có trách nhiệm lập phương án bảo đảm an toàn trong 30 ngày; nếu không tự giác thực hiện, có thể bị cưỡng chế. Một số nhiệm vụ được giao cho Chủ tịch UBND cấp xã, với thành phố và các sở, ngành hỗ trợ triển khai.
Thanh Hóa đặt giới hạn: tháo gỡ nhưng không xóa sai phạm
Thanh Hóa chọn cách nhấn mạnh kỷ luật xử lý. Ngày 1/11, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Mai Xuân Liêm chỉ đạo các sở, ngành và địa phương tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, đồng thời tập trung giải quyết dự án tồn đọng và tài sản công dôi dư. Các cơ quan phải xử lý dứt điểm vướng mắc thuộc thẩm quyền; vấn đề vượt thẩm quyền cần được chủ động phối hợp với bộ, cơ quan Trung ương để tháo gỡ.
Thông điệp cốt lõi là không hợp pháp hóa sai phạm, không tạo ra sai phạm mới và không để thất thoát tài sản nhà nước trong lúc khơi thông dự án. Nguyên tắc này ngăn việc lấy tiến độ làm cái cớ để làm nhẹ trách nhiệm. Dự án đã tháo gỡ được vướng mắc về cơ chế, chủ trương vẫn phải được đôn đốc triển khai tiếp; dự án đã chấm dứt hoặc bị thu hồi phải xử lý đất đai, tài sản và tài chính đúng quy định.
Tỉnh cũng yêu cầu xử lý nhà, đất công dôi dư, tránh để tài sản bỏ hoang, xuống cấp hoặc thất thoát. Cách làm này thận trọng nhưng cần đi cùng thời hạn và đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng; nếu không, nguyên tắc chặt chẽ có thể tồn tại song song với tình trạng đình trệ. Tháo gỡ đúng nghĩa phải đưa tài sản trở lại sử dụng mà không biến quyết định xử lý thành con đường hợp thức hóa những gì đã làm sai.
Quảng Ninh gắn khơi thông dự án với thanh tra, thu hồi tài sản
Quảng Ninh triển khai đồng thời hai việc thường bị tách rời: rà soát dự án chậm tiến độ và tăng cường thanh tra, thu hồi tài sản trong các vụ án tham nhũng, kinh tế. Thành phố xác định 203 dự án, công trình tồn đọng cần tập trung xử lý; 145 dự án đã hết vướng mắc, 43 dự án hoàn thành rà soát pháp lý và đề xuất phương án, còn 15 dự án tiếp tục được xem xét. Việc phân loại và làm rõ trách nhiệm là hướng đi đúng, bởi khơi thông đất đai, vốn đầu tư không thể chỉ dựa vào lời hứa đẩy nhanh tiến độ.
Trong 9 tháng năm 2026, thanh tra thành phố tiến hành 6 cuộc thanh tra tại 9 đơn vị về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Theo số liệu được công bố, tổng tài sản phải thu hồi trong các vụ án tham nhũng, kinh tế gần 20 tỷ đồng, trong đó đã thu hồi hơn 15,69 tỷ đồng. Những kết quả này cho thấy thu hồi tài sản có thể đi cùng rà soát dự án, thay vì chỉ được xem là công việc sau khi xử lý vi phạm.
Ba địa phương đại diện cho ba trọng tâm bổ trợ nhau: Hà Nội phân biệt phần có thể khắc phục với phần phải phá dỡ và đặt người mua nhà vào diện cần bảo vệ; Thanh Hóa dựng ranh giới không hợp thức hóa sai phạm; Quảng Ninh đặt tháo gỡ trong cùng khuôn khổ giám sát và thu hồi tài sản. Muốn xử lý sai phạm mà không để nguồn lực tiếp tục mắc kẹt, các địa phương cần công khai tiến độ, xác định trách nhiệm và bảo đảm chi phí không bị đẩy sang người dân hoặc Nhà nước.
