Xử phạt dự án công nghiệp: không chỉ là chuyện tiền phạt
Xử phạt dự án công nghiệp là việc cơ quan nhà nước áp dụng biện pháp tài chính và pháp lý đối với chủ đầu tư, nhà thầu khi họ chậm tiến độ xây dựng, vi phạm tiêu chuẩn môi trường hoặc xả nước thải vượt quy chuẩn, nhằm buộc tuân thủ hợp đồng, bảo vệ lợi ích công cộng và giảm rủi ro cho ngân sách, doanh nghiệp liên quan và người lao động. Trong bối cảnh nhiều dự án công nghiệp gắn với xử lý rác thải và nước thải tập trung, cơ chế xử phạt không còn là bước thủ tục mà là công cụ thực thi pháp luật. Hai trường hợp tại Huế và Tây Ninh cho thấy mô hình khá nhất quán: lỗi phổ biến là chậm tiến độ xây dựng và vi phạm xả nước thải, và các quyết định xử phạt được thiết kế để vừa răn đe vừa hạn chế thiệt hại dây chuyền.
Dự án nhà máy rác 86 tỷ ở Huế: chậm tiến độ là vi phạm hợp đồng
Tại Huế, Công ty TNHH MTV Xây dựng Thương mại và Dịch vụ Nam Kinh được giao thi công gói thầu xây lắp Dự án xử lý triệt để ô nhiễm môi trường do rác thải sinh hoạt tại các khu vực trọng điểm trên địa bàn thành phố nhưng từ năm 2022 đến nay vẫn chậm tiến độ. Đáng nói, dự án có tổng mức đầu tư hai giai đoạn gần 86 tỷ đồng nhưng đã kéo dài hơn 7 năm mà vẫn chưa hoàn thành, cho thấy rủi ro hệ thống trong lựa chọn nhà thầu và quản lý hợp đồng. Ban Quản lý dự án Đầu tư xây dựng và Phát triển đô thị thành phố Huế đã ban hành Quyết định số 1876/QĐ-BĐTPT ngày 04/8/2026 xử phạt vi phạm tiến độ hợp đồng Gói thầu số 22 với thời gian chậm trễ 45 ngày, mức phạt 6,25% tính trên phần khối lượng còn lại, tương ứng 109.484.000 đồng. Toàn bộ số tiền này sẽ được trừ trực tiếp trong hồ sơ nghiệm thu thanh toán khối lượng hoàn thành đợt tiếp theo, cho thấy hướng tiếp cận gắn xử phạt với dòng tiền của dự án, thay vì chỉ nêu trách nhiệm trên giấy tờ.
TMTC Tây Ninh: xả nước thải vượt chuẩn và bài toán bảo vệ chuỗi sản xuất
Ở chiều ngược lại, Tây Ninh đưa ra thông điệp rõ ràng với các vi phạm xả nước thải khi xử phạt hành chính Công ty TNHH Phát triển Khu công nghiệp TMTC, chủ đầu tư hạ tầng Khu công nghiệp Dệt May và Công nghiệp hỗ trợ TMTC. Doanh nghiệp này đã xả nước thải chứa các thông số vượt quy chuẩn kỹ thuật từ 3 lần đến dưới 5 lần, với lưu lượng hơn 4.000 m³/ngày. Mẫu nước thải lấy ngày 24/3/2026 cho thấy có hai thông số vượt chuẩn: COD ở mức 75 mg/lít (vượt 1,23 lần) và amoni 15,3 mg/lít (vượt 3,78 lần). Với hành vi này, công ty bị phạt 1,25 tỷ đồng, thêm 125 triệu đồng do COD vượt chuẩn, tổng cộng 1,375 tỷ đồng. Điểm đáng chú ý là cơ quan chức năng quyết định không tước giấy phép môi trường, vì nếu làm vậy sẽ gián đoạn hệ thống xử lý nước thải tập trung, tác động trực tiếp đến 15 doanh nghiệp thứ cấp đang hoạt động, 9 doanh nghiệp đang đầu tư và khoảng 4.700 người lao động. Đây là ví dụ điển hình cho cách thiết kế chế tài môi trường phải tính tới hậu quả xã hội của việc dừng xử lý nước thải, dù vi phạm tiêu chuẩn môi trường là nghiêm trọng.
Các mẫu số chung: chậm tiến độ xây dựng và vi phạm tiêu chuẩn môi trường
Hai vụ việc cho thấy những mẫu số chung đáng ngại trong các dự án công nghiệp: chậm tiến độ xây dựng và vi phạm tiêu chuẩn môi trường. Ở Huế, sai phạm bắt đầu từ khâu đề xuất chủ trương đầu tư thiếu tính khả thi, bố trí địa điểm chưa phù hợp, mất cân đối giữa công suất thiết kế và khối lượng rác thực tế, rồi kéo dài sang việc lựa chọn nhà thầu kém năng lực, dẫn đến phải gia hạn nhiều lần và chậm tiến độ. Việc không kiên quyết xử lý nhà thầu yếu, để dự án bị “đội vốn” và nhiều hạng mục nghiệm thu nhưng chưa đưa vào sử dụng đã gây lãng phí ngân sách. Ở Tây Ninh, lỗi nằm ở vi phạm xả nước thải: hệ thống xử lý nước thải tập trung công suất 10.000 m³/ngày đêm nhưng nước thải trước khi xả vào kênh Đìa Xù vẫn vượt chuẩn về COD và amoni. Đây không chỉ là vi phạm xả nước thải mà còn đặt ra nghi vấn về chất lượng vận hành, bảo trì hệ thống xử lý, tức lỗi không chỉ ở hành vi tức thời mà ở quản trị dài hạn.
Cơ chế xử phạt: đã đủ mạnh để thay đổi hành vi?
Nhìn vào cơ chế xử phạt dự án công nghiệp hiện nay, có thể thấy các cơ quan quản lý đang dùng tiền phạt như công cụ chính để thực thi pháp luật. Ban Quản lý dự án Đầu tư xây dựng và Phát triển đô thị thành phố Huế xử phạt tiến độ hợp đồng, trừ trực tiếp 109.484.000 đồng trong thanh toán khối lượng hoàn thành tiếp theo, đồng thời song song điều tra hình sự với lãnh đạo Ban vì những sai phạm trong quá trình thực hiện dự án. Đây là cách kết hợp giữa chế tài kinh tế và trách nhiệm cá nhân, nhằm răn đe mạnh hơn đối với các hành vi chậm tiến độ xây dựng, lựa chọn nhà thầu yếu, quản lý hợp đồng lỏng lẻo. Tại Tây Ninh, Sở Nông nghiệp và Môi trường xử phạt 1,375 tỷ đồng, yêu cầu doanh nghiệp nộp tiền phạt trong 10 ngày và cảnh báo nếu chậm nộp sẽ phải nộp thêm 0,05% mỗi ngày trên tổng số tiền chưa nộp. Đồng thời, doanh nghiệp đã tạm ngưng xả nước thải, cải tạo hệ thống xử lý và tăng cường quan trắc, kết quả cho thấy các thông số pH, độ màu, TSS, COD, amoni đều nằm trong quy chuẩn cho phép. Điều này chứng minh nếu chế tài đủ rõ ràng và gắn với chi phí thực tế, doanh nghiệp có động lực khắc phục. Tuy vậy, việc không buộc khắc phục tình trạng ô nhiễm vì không thể đo lường chính xác cũng đặt ra câu hỏi: khi môi trường bị ảnh hưởng mà không đo được, liệu người dân đang chịu phần rủi ro thay cho doanh nghiệp?
