Thị trường carbon Việt Nam: Bước ngoặt từ khung chính sách sang sàn giao dịch
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế mà ở đó các doanh nghiệp và địa phương được ghi nhận, giao dịch quyền phát thải và tín chỉ carbon dựa trên lượng khí nhà kính họ cắt giảm, biến carbon từ chỉ số môi trường thành nghĩa vụ tài chính và tài sản có thể quản lý, mua bán trên sàn giao dịch chính thức.Động thái khai trương sàn giao dịch carbon trong nước ngày 29/6 cho thấy Việt Nam đã bước qua giai đoạn thuần túy xây dựng chính sách để chuyển sang vận hành thị trường carbon nội địa. Tuy vậy, sàn mới chỉ là phần nổi của tảng băng: phía sau là cả một hệ thống kiểm kê khí nhà kính, khung đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV), cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải và quy định giao dịch tín chỉ vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Nếu những “yếu tố nền tảng” này không đủ tin cậy, thị trường sẽ dễ biến thành sân chơi hình thức, không tạo được áp lực chuyển đổi xanh doanh nghiệp như kỳ vọng.
Từ nghĩa vụ tuân thủ đến tài sản chiến lược của doanh nghiệp
Điểm đáng chú ý của thị trường carbon Việt Nam là cách nó buộc doanh nghiệp nhìn lại vai trò của phát thải trong mô hình kinh doanh. Với khoảng 110 cơ sở lớn trong nhiệt điện, xi măng, thép được đưa vào giai đoạn thí điểm của sàn giao dịch carbon, phát thải giờ không còn là câu chuyện phụ trong báo cáo trách nhiệm xã hội mà xuất hiện trực tiếp trên bảng cân đối tài chính. Theo phân tích của một số chuyên gia, khi carbon có giá khởi điểm và hạn ngạch miễn phí chỉ là giai đoạn quá độ, các doanh nghiệp cắt giảm phát thải sớm sẽ có lợi thế chi phí, trong khi những đơn vị trì hoãn sẽ đối mặt hạn ngạch ngày càng thắt chặt và chi phí phát thải tăng. Đây là “trò chơi mới” nơi giá trị nằm ở công nghệ và mô hình sản xuất ít phát thải chứ không ở khả năng mua thêm giấy phép.
Ý nghĩa của sự thay đổi này vượt xa phạm vi những doanh nghiệp trực tiếp tham gia sàn giao dịch carbon. Áp lực sẽ lan dọc chuỗi cung ứng, đặc biệt với các nhà xuất khẩu vào những thị trường đang siết chuẩn carbon như châu Âu thông qua cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh doanh nghiệp không còn là khẩu hiệu truyền thông mà trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi: ai làm chủ được dữ liệu phát thải, công nghệ tiết kiệm năng lượng và mô hình kinh tế tuần hoàn sẽ giữ được thị trường; ai chậm chân sẽ bị chi phí carbon bào mòn lợi nhuận. Vấn đề là nhiều doanh nghiệp Việt vẫn thiếu hệ thống đo đạc nội bộ và chiến lược carbon dài hạn, nên dễ bị động trước nhịp chuyển đổi nhanh của chính sách.
Miza Nghi Sơn và bước thử sức với tín chỉ carbon Điều 6.2
Nếu sàn giao dịch carbon là bước khởi đầu của thị trường nội địa, thì các dự án tín chỉ carbon Điều 6.2 lại mở cánh cửa sang sân chơi quốc tế. Chiều 19/9 tại Hà Nội, Công ty cổ phần Miza đã ký kết triển khai dự án tín chỉ carbon theo Điều 6.2 Thỏa thuận Paris, gắn với chiến lược chuyển đổi xanh tại cơ sở Miza Nghi Sơn. Điều 6.2 cho phép các quốc gia hợp tác thông qua các kết quả giảm phát thải được chuyển giao quốc tế (ITMOs), song đi kèm là yêu cầu phê duyệt cấp Chính phủ và điều chỉnh tương ứng để tránh tính trùng lặp vào NDC quốc gia. Với một doanh nghiệp sản xuất, việc bước vào cơ chế này đồng nghĩa chấp nhận chuẩn mực khắt khe về kỹ thuật, minh bạch pháp lý và hệ thống MRV ở đẳng cấp toàn cầu.
Miza Nghi Sơn định hướng ba trụ cột dự án biến phụ phẩm và chất thải thành “tài sản xanh”, áp dụng các tiêu chuẩn như Verra VCS, Gold Standard và xin Thư chấp thuận (LoA) từ cơ quan quản lý nhà nước. Đây không chỉ là bài toán tài chính, mà là tuyên bố chiến lược: nếu doanh nghiệp Việt Nam chứng minh được năng lực vận hành dự án theo Điều 6.2, họ có thể kết nối trực tiếp với những thị trường phát thải tiên tiến như Nhật Bản, Singapore hay châu Âu. Phát biểu tại lễ công bố, lãnh đạo Miza nhấn mạnh: "Doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn đủ năng lực làm chủ công nghệ xanh, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe nhất của thị trường quốc tế và sẵn sàng đi đầu trong kỷ nguyên kinh tế carbon thấp". Tuy nhiên, đây vẫn là ngoại lệ; đa số doanh nghiệp chưa tiếp cận được cấp độ dự án như vậy vì thiếu nguồn lực và khung hướng dẫn chi tiết.
Thanh Hóa và câu chuyện giảm phát thải nông nghiệp trên đồng ruộng
Trong nông nghiệp, thị trường carbon Việt Nam đang mở ra một cách tính mới cho ruộng đồng. Trước đây, giảm phát thải nông nghiệp chủ yếu được nhìn từ góc độ bảo vệ môi trường; nay, khi thị trường carbon hình thành, phần phát thải giảm có thể tạo thêm giá trị cho sản xuất. Quyết định 232/QĐ-TTg về đề án thành lập và phát triển thị trường carbon đã vạch lộ trình phát triển hàng hóa carbon và trao đổi kết quả giảm phát thải, đẩy chủ trương này xuống các vùng sản xuất cụ thể. Tại Thanh Hóa, kế hoạch 194/KH-UBND đặt mục tiêu đến năm 2035 xây dựng 50.000 ha lúa và 1.000 ha mía theo hướng giảm phát thải, đủ điều kiện chứng nhận tín chỉ carbon. Nói cách khác, mỗi ruộng lúa, nương mía không chỉ cho ra nông sản mà còn có tiềm năng tạo ra “sản phẩm” thứ hai là tín chỉ carbon.
Câu chuyện ở vùng mía Lam Sơn cho thấy giảm phát thải nông nghiệp không phải điều gì xa lạ. Lasuco cùng các đối tác Nhật Bản đã triển khai dự án giảm phát thải carbon tại vùng nguyên liệu mía Lam Sơn từ cuối năm 2024. Trên thực địa, thay đổi bắt đầu từ những việc rất gần với sản xuất: dùng phân bón hợp lý hơn, tăng phân hữu cơ, cải thiện đất và theo dõi sự thay đổi của cây trồng. Giai đoạn thử nghiệm được triển khai trên khoảng 500 ha đất của hộ nông dân ký hợp đồng với Lasuco, với mục tiêu mở rộng lên 8.000 ha và đăng ký tín chỉ carbon theo phương pháp VM0042 về cải thiện quản lý đất nông nghiệp. Với người trồng mía, lợi ích trước mắt vẫn là năng suất và chi phí: nếu giảm lượng phân bón mà cây vẫn phát triển tốt, đất được cải thiện và chi phí đầu vào giảm thì họ có lý do để tiếp tục.
Cơ hội và khoảng trống: Thị trường carbon có giúp chuyển đổi xanh và tăng thu nhập?
Tiềm năng của thị trường carbon Việt Nam nằm ở khả năng biến giảm phát thải thành dòng tiền mới cho sản xuất, đồng thời hút vốn tư nhân vào công nghệ sạch. Sàn giao dịch carbon được kỳ vọng trở thành đòn bẩy kinh tế, khuyến khích dòng vốn đổ vào công nghệ thấp phát thải và mô hình tuần hoàn, qua đó hỗ trợ mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và giảm áp lực ngân sách nhà nước. Trong nông nghiệp, khi những thay đổi nhỏ trong cách trồng lúa, trồng mía được ghi nhận thành lượng phát thải giảm, được chứng nhận và tạo thêm thu nhập, câu chuyện carbon mới thật sự trở thành một phần đời sống sản xuất. Đây là cơ hội lớn cho vùng sản xuất nếu họ xây dựng được vùng nguyên liệu chuẩn hóa, dữ liệu phát thải đáng tin cậy và cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng giữa nông dân và doanh nghiệp.
Tuy nhiên, còn nhiều khoảng trống khiến thị trường carbon chưa thể vận hành hiệu quả. Về thể chế, hệ thống MRV, cơ chế phân bổ hạn ngạch và khung pháp lý cho giao dịch tín chỉ vẫn đang được hoàn thiện. Về năng lực, cả doanh nghiệp công nghiệp lẫn nông nghiệp đều thiếu đội ngũ chuyên trách carbon, thiếu dữ liệu phát thải chi tiết và chưa quen với việc coi carbon là tài sản chiến lược. Theo một số chuyên gia, giai đoạn hiện tại với hạn ngạch miễn phí và mức giá khởi điểm thấp sẽ kết thúc khoảng năm 2028; sau đó thị trường sẽ chuyển dần sang cơ chế đấu giá với hạn mức phát thải chặt hơn và phạm vi áp dụng rộng hơn. Nếu doanh nghiệp và địa phương không tận dụng “khoảng lặng” này để chuẩn hóa dữ liệu, thử nghiệm mô hình giảm phát thải và xây dựng chiến lược carbon, họ sẽ đối mặt cú sốc khi chi phí phát thải tăng nhanh và cơ chế quản lý siết lại.
