Khi di sản khoa cử hóa thành sàn diễn thời trang đương đại
Cuộc thi thiết kế trang phục từ cảm hứng Văn Miếu – Quốc Tử Giám: Khoa phục Việt Nam là sự kiện đưa di sản khoa cử, kiến trúc cổ kính và tinh thần hiếu học của Văn Miếu vào sàn diễn di sản, nơi các nhà thiết kế trẻ dùng ngôn ngữ thời trang đương đại để kể lại câu chuyện truyền thống bằng những thiết kế lấy cảm hứng mang hơi thở đời sống hôm nay. Điểm đáng nói ở cuộc thi không phải số lượng bài dự thi, mà là thái độ đối với di sản: coi Văn Miếu – Quốc Tử Giám như kho chất liệu sống, chứ không phải bảo tàng bất động. Tối 4/9, sân Thái Học của di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành sàn diễn di sản cho Đêm Chung kết và Lễ trao giải cuộc thi thiết kế trang phục này. Đó là lựa chọn đầy chủ ý: đặt thời trang ngay trong lòng di sản, để hai thế giới đối thoại trực diện. Và chính sự đối thoại ấy tạo nên sức nặng cho đêm thi – một tuyên bố rằng bảo tồn không đồng nghĩa với đóng khung quá khứ, mà là cho quá khứ cơ hội xuất hiện trong hình hài mới.
Ba tháng tìm kiếm “ngôn ngữ mới” cho di sản Văn Miếu
Sau ba tháng phát động, cuộc thi thiết kế trang phục đã nhận được hơn 100 tác phẩm của sinh viên các ngành thiết kế, mỹ thuật, thời trang từ nhiều trường đại học trên cả nước cùng các nhà thiết kế trẻ mong muốn sáng tạo từ di sản văn hóa Việt Nam. Con số này cho thấy khi di sản Văn Miếu được mở ra bằng ngôn ngữ thời trang đương đại, giới trẻ sẵn sàng bước vào cuộc đối thoại. Quy trình hai vòng tuyển chọn, với Ban Giám khảo gồm nhà nghiên cứu văn hóa, chuyên gia di sản và các nhà thiết kế, đã chọn 30 thiết kế xuất sắc để trưng bày tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trong đó 15 thiết kế tiêu biểu bước vào chung kết. Theo TS. Đường Ngọc Hà, cuộc thi hướng tới việc “đưa những giá trị của di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến gần hơn với công chúng thông qua ngôn ngữ thiết kế thời trang đương đại”. Đó là một tuyên ngôn rõ ràng: di sản không chỉ là quá khứ để chiêm ngưỡng, mà còn là nguồn lực sáng tạo và một phần của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa hôm nay.
Thiết kế lấy cảm hứng từ kiến trúc, khoa cử và tinh thần hiếu học
Điều làm đêm chung kết tại sân Thái Học trở nên đặc biệt là cách các thiết kế lấy cảm hứng từ di sản khoa cử và kiến trúc cổ kính của Văn Miếu, rồi chuyển hóa thành những bộ trang phục mang dấu ấn rõ rệt nhưng không hề lặp lại quá khứ một cách sao chép. Lấy cảm hứng từ không gian, lịch sử và những giá trị văn hóa gắn với Văn Miếu – Quốc Tử Giám, các thí sinh đã xây dựng “khoa phục Việt Nam” theo cách riêng, không bó buộc trong khuôn mẫu lễ phục truyền thống. Chất liệu lụa, tơ tằm, voan, kỹ thuật thêu tay, in chàm được khai thác đa dạng, kết hợp cùng khăn, mũ, tạo nên những diễn giải mới về trang phục khoa cử trong đời sống đương đại. Trên nền gạch cổ, những phom dáng mới, chi tiết cách điệu từ Khuê Văn Các, bia tiến sĩ, nét chữ Hán Nôm… cho thấy sức sống của di sản khi bước vào thời trang đương đại. Nhà thiết kế Quang Hòa đánh giá, mỗi thiết kế là một góc nhìn riêng, cho thấy tinh thần truyền thống được tiếp nối bằng ngôn ngữ thời trang hôm nay.
Lễ trao giải: vinh danh những cây cầu nối truyền thống và hiện đại
Đêm chung kết không dừng ở việc trình diễn, mà kết lại bằng một lễ trao giải mang tính tuyên bố: tôn vinh những thiết kế sáng tạo đã kết nối truyền thống và hiện đại. Giải thiết kế tiêu biểu “Tinh thần Văn hiến” được trao cho nhà thiết kế Nguyễn Thùy Linh với tác phẩm “Văn huyền”, một cách diễn giải chiều sâu học phong Văn Miếu thành đường nét và chất liệu thời trang. Giải “Mạch nguồn di sản” thuộc về “Đăng khoa” của Nguyễn Trà My và “Khuê Văn Các” của Nguyễn Trúc Quỳnh – hai thiết kế chọn đi thẳng vào biểu tượng khoa cử để kể lại câu chuyện vinh danh hiền tài theo cách mới. Các giải “Diễn giải đương đại” và “Bình chọn online” dành cho “Khắc” của Nguyễn Thị Linh Chi và “Dòng chảy di sản” của Hoàng Lâm Thùy Trang, cùng giải “Khơi nguồn sáng tạo” cho “Vinh quy” của Mai Thị Ngọc Ánh, cho thấy Ban Tổ chức đánh giá cao không chỉ sự đẹp mắt mà cả khả năng đối thoại với công chúng trẻ. Những danh hiệu như “Mạch nguồn di sản”, “Dòng chảy di sản” chính là lời nhắc: nếu di sản không được giải thích liên tục bằng ngôn ngữ của thời đại, nó sẽ trở nên xa lạ. Cuộc thi đã chọn đứng ở phía ngược lại, cổ vũ cho việc để di sản bước xuống khỏi bệ thờ và đi vào tủ đồ, sàn diễn, đời sống.
Văn Miếu như không gian sáng tạo: từ trường Quốc học đến hệ sinh thái văn hóa
Ở tầng sâu hơn, cuộc thi cho thấy một chuyển dịch quan trọng trong tư duy bảo tồn di sản Văn Miếu. Trải qua 950 năm lịch sử, nơi đây từng là trung tâm đào tạo nhân tài lớn nhất Việt Nam thời quân chủ, được mệnh danh là trường đại học đầu tiên, và đến nay vẫn lưu giữ những giá trị về truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài. Việc biến sân Thái Học thành sàn diễn di sản cho thời trang đương đại là cách khẳng định: di sản không chỉ “được giữ gìn”, mà phải được dùng như nguồn cảm hứng, nguồn lực sáng tạo và một phần của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Cuộc thi thiết kế trang phục này vì thế vượt khỏi phạm vi một sân chơi cho sinh viên và nhà thiết kế trẻ; nó là minh chứng rằng khi thế hệ trẻ được khuyến khích tiếp cận di sản bằng tư duy sáng tạo, họ có thể tìm ra phương thức mới đưa giá trị truyền thống vào đời sống một cách tự nhiên và đầy sức sống. Việc Văn Miếu chủ động mở cửa cho những hoạt động như vậy là lựa chọn chiến lược: thay vì đứng ngoài dòng chảy thời trang đương đại, di sản quyết định trở thành chính “dòng chảy” ấy.
