Du lịch cộng đồng: khi hành trình trở thành trách nhiệm với sinh kế địa phương
Du lịch cộng đồng là hình thức du lịch trong đó người dân địa phương không chỉ là người phục vụ mà trở thành chủ thể xây dựng sản phẩm dựa trên đời sống, nghề truyền thống và không gian văn hóa của chính họ, để du khách vừa trải nghiệm văn hóa bản địa chân thực vừa trực tiếp đóng góp vào sinh kế địa phương thông qua chi tiêu, cùng cộng đồng gìn giữ di sản theo cách bền vững lâu dài. Hiện nay, điều người Việt đang âm thầm khẳng định bằng lựa chọn điểm đến là: họ không muốn những chuyến đi chỉ dừng ở check-in, mà phải tạo tác động tích cực lên vùng đất mình ghé thăm. Theo báo cáo du lịch bền vững do Booking.com ủy quyền, 78% du khách Việt muốn tiền chi tiêu được giữ lại cho cộng đồng địa phương, đồng thời 85% tìm kiếm trải nghiệm mang đậm bản sắc văn hóa tại điểm đến. Con số này cho thấy du lịch cộng đồng đang bước từ xu hướng ngách thành chuẩn mực mới.
Làng rau Trà Quế: bản đồ du lịch bền vững được vẽ từ một luống rau
Trong số những điểm đến được Booking.com gợi ý, làng rau Trà Quế là ví dụ điển hình cho cách du lịch cộng đồng dựa trọn vẹn vào đời sống nông nghiệp bản địa. Từ một làng rau hình thành từ thế kỷ XVI, cộng đồng nông dân giữa sông Cổ Cò và đầm Trà Quế đã biến kiến thức về thổ nhưỡng, mùa vụ, kỹ thuật canh tác thành sản phẩm du lịch có chiều sâu văn hóa. Trên diện tích khoảng 18 ha, hơn 300 nông dân thuộc khoảng 200 hộ gia đình canh tác khoảng 20 loại rau và thảo mộc theo phương thức truyền thống. Thay vì xây resort, họ mời du khách đi bộ, đạp xe giữa những vườn rau, quan sát công việc đồng áng hoặc trực tiếp làm đất, tưới nước, bón phân, thu hoạch cùng nông dân vào sáng sớm hay chiều muộn. Danh hiệu “Làng du lịch tốt nhất” do UN Tourism công nhận năm 2024 là phần thưởng cho một mô hình đặt nghề nông và cộng đồng cư dân ở vị trí trung tâm.
Từ Lùng Tám, Sa Đéc đến Lô Lô Chải: mỗi làng một cách giữ nghề, giữ nhà
Điều đáng nói là Trà Quế không phải ngoại lệ, mà nằm trong một bức tranh rộng hơn của những làng nghề đang dùng du lịch cộng đồng làm đòn bẩy sinh kế. Ở làng Lùng Tám, nghề dệt lanh H’Mông với 41 công đoạn từ dệt, nhuộm chàm đến vẽ hoa văn bằng sáp ong đã được kết nối với dòng khách tham quan. Hợp tác xã từ 10 thành viên ban đầu nay có hơn 100 lao động địa phương, chủ yếu là phụ nữ, và mỗi du khách mua một tấm vải là góp một phần vào việc duy trì nghề. Tại làng hoa Sa Đéc, địa hình ngập nước buộc người dân trồng hoa trên giàn gỗ cao và di chuyển bằng thuyền giữa các luống, biến chính phương thức canh tác thành trải nghiệm tham quan và mua bán trực tiếp tạo thu nhập. Gần cực Bắc, Lô Lô Chải có hơn 50 trong khoảng 120 hộ dân tham gia du lịch cộng đồng, chuyển nhà cổ thành homestay do gia đình tự vận hành nhưng vẫn giữ nguyên kiến trúc truyền thống. Ở đây, mỗi đêm lưu trú là một phiếu bầu cho việc tiếp tục gìn giữ nhà trình tường, mái ngói và nếp sống Lô Lô.
Khi nhu cầu trải nghiệm văn hóa bản địa gặp mục tiêu du lịch bền vững
Lý do các làng như Trà Quế, Lùng Tám, Sa Đéc hay Lô Lô Chải xuất hiện trong gợi ý của các nền tảng đặt phòng không đơn thuần vì cảnh quan đẹp, mà vì chúng trả lời trúng câu hỏi: “Tiền tôi bỏ ra sẽ đi đâu?” Du khách Việt ngày càng ít hào hứng với những mô hình du lịch truyền thống tách rời đời sống địa phương; họ muốn chạm vào văn hóa sống, ăn bữa cơm gia đình, ngủ trong ngôi nhà đã qua nhiều thế hệ, tham gia một công việc thật sự trên đồng hay trong xưởng. Khi nguồn thu từ du lịch được đưa vào quỹ chung để bảo tồn tiếng nói, âm nhạc dân gian, y học cổ truyền và canh tác hữu cơ như ở làng sinh thái Thái Hải, lợi ích kinh tế không còn đối lập mà gắn chặt với bảo tồn. Chính sự gắn kết này khiến du khách cảm thấy chuyến đi của họ không gây tổn thương, mà nuôi dưỡng cộng đồng.
Kết luận: đi chơi không chỉ để vui, mà để cộng đồng tốt hơn
Nếu trước đây du lịch là câu chuyện “đi đâu cho vui”, thì với làn sóng tìm kiếm trải nghiệm văn hóa bản địa và quan tâm đến sinh kế địa phương, mỗi chuyến đi đang trở thành hành vi tiêu dùng có trách nhiệm. Booking.com có thể gợi ý những điểm đến mang đậm bản sắc bản địa, nhưng chính lựa chọn của du khách mới quyết định mô hình nào được nuôi dưỡng. Khi một làng nghề như Trà Quế được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và đồng thời trở thành làng du lịch tốt nhất theo đánh giá quốc tế, đó là minh chứng rằng du lịch cộng đồng không phải phong trào, mà là chiến lược du lịch bền vững kết hợp bảo tồn di sản với tạo sinh kế lâu dài. Câu hỏi đặt ra cho mỗi người Việt là: trong hành trình tiếp theo, bạn sẽ chọn một điểm đến chỉ để chụp ảnh, hay một cộng đồng mà sự hiện diện của bạn giúp họ sống tốt hơn?
