Bản quyền âm nhạc cần theo kịp AI
Bản quyền âm nhạc là hệ thống quyền pháp lý bảo vệ tác phẩm và lợi ích của người sáng tạo, từ việc sử dụng, cấp phép đến phân phối tiền bản quyền. Khi AI có thể học từ kho nhạc và tạo ra sản phẩm mới, hệ thống ấy phải làm rõ ai được phép sử dụng tác phẩm và tác giả được hưởng quyền lợi gì. Đây là trọng tâm của cuộc họp Ủy ban Bản quyền châu Á - Thái Bình Dương của CISAC, diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh từ ngày 26 đến 30 tháng 10, do Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) tổ chức. Sự kiện quy tụ gần 400 đại biểu, với các phiên bàn về hợp đồng chuyển nhượng quyền và thỏa thuận mua đứt tác phẩm. Việc đưa AI vào nghị trình không phải phản ứng thái quá: khi công nghệ khai thác tác phẩm ở quy mô lớn, bảo vệ quyền tác giả không thể chỉ trông vào sự tự giác của từng nghệ sĩ.
Cấp phép và hợp đồng là những điểm nghẽn
AI tạo nhạc mở ra cơ hội thử nghiệm cách thể hiện mới, đồng thời hỗ trợ sáng tác, sản xuất và phân phối. Nhưng cơ hội đó không thể là cái cớ để đưa tác phẩm có bản quyền vào dữ liệu huấn luyện mà không xin phép, trả công hay công khai cách sử dụng. Việc mô phỏng giọng hát nghệ sĩ và huấn luyện AI theo phong cách của người sáng tạo khi chưa có sự đồng ý cũng đặt ra ranh giới đáng lo ngại. Tổng giám đốc VCPMC Đinh Trung Cẩn cho rằng cần sớm có cơ chế cấp phép cho việc dùng tác phẩm âm nhạc trên nền tảng AI. Đây là hướng đi thiết thực hơn những lời kêu gọi chung chung về tôn trọng bản quyền: giấy phép cần xác định phạm vi sử dụng và cách phân phối quyền lợi. Các phiên thảo luận về chuyển nhượng và mua đứt cũng nhắc rằng nghệ sĩ phải hiểu rõ mình đang trao đi quyền nào, nhất là khi hợp đồng có thể khiến người ít kinh nghiệm khó bảo vệ lợi ích.
Người sáng tạo cần được bảo vệ từ hợp đồng đến luật
Mỗi tác phẩm là tài sản trí tuệ, chứ không chỉ là một tệp dữ liệu có thể đưa vào hệ thống máy học. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung nhấn mạnh người viết nhạc cần chủ động nhận thức và bảo vệ tài sản của mình. Điều đó có nghĩa là lưu giữ hồ sơ sáng tác, đọc kỹ điều khoản chuyển nhượng và tìm hiểu cách đăng ký, quản lý quyền. Với tác phẩm có AI hỗ trợ, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh lưu ý tác giả cần giữ lịch sử quá trình làm việc và thể hiện dấu ấn cá nhân để có cơ sở được bảo hộ. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 đã bổ sung quy định liên quan đến AI, tạo khuôn khổ mới cho quản lý tập thể và phân phối tiền bản quyền. Đây là nền móng, không phải đáp án hoàn chỉnh: hiệu quả sẽ phụ thuộc vào khả năng thực thi, minh bạch dữ liệu và hợp tác giữa các tổ chức quản lý quyền. Người sáng tạo âm nhạc cần được tham gia định hình các quy tắc ấy, thay vì chỉ biết mình mất quyền sau khi tác phẩm đã bị khai thác.
Đổi mới chỉ bền vững khi có sự đồng thuận
AI có thể là công cụ hỗ trợ, nhưng lợi ích từ công nghệ không nên được xây dựng bằng cách làm mờ đóng góp của nhạc sĩ. Khi tác phẩm dùng để huấn luyện, giọng hát bị mô phỏng hoặc phong cách bị sao chép, câu hỏi không dừng ở việc sản phẩm mới có hay không: ai đã tạo nên chất liệu đầu vào, ai cho phép sử dụng và ai được chia sẻ thành quả? Một cơ chế cấp phép rõ ràng, điều khoản hợp đồng dễ hiểu và hồ sơ sáng tác được lưu giữ sẽ giúp biến các nguyên tắc thành cách làm cụ thể. Các tổ chức quản lý quyền cũng cần phối hợp, chia sẻ thông tin để bảo vệ tác giả xuyên biên giới. Kết luận nên rõ ràng: không thể buộc người sáng tạo âm nhạc tự gánh mọi rủi ro trong khi nền tảng và công nghệ thu lợi từ tác phẩm của họ. AI có chỗ đứng trong tương lai âm nhạc, nhưng chỉ khi quyền tác giả được tôn trọng và người làm nhạc có tiếng nói trong cách sử dụng sáng tạo của mình.
