Thạo công nghệ không đồng nghĩa miễn nhiễm với lừa đảo
Lừa đảo thời AI là hành vi chiếm đoạt hoặc gây hại bằng cách kết hợp công nghệ giả mạo với thao túng tâm lý, khiến nạn nhân tin vào danh tính, thông tin hoặc tình huống khẩn cấp được dựng lên. Vì thế, biết dùng điện thoại, mạng xã hội hay ứng dụng mới không tự động giúp người trẻ nhận ra mình đang bị dẫn dắt. Tội phạm ngày càng ít phải tìm cách bẻ khóa thiết bị; thay vào đó, chúng khai thác lòng tin, nỗi sợ và dữ liệu cá nhân để tạo ra kịch bản có vẻ rất thật. Công nghệ giả lập hình ảnh, giọng nói và deepfake còn khiến một cuộc gọi hoặc tin nhắn giống như đến từ người thân. Đại tá Hà Văn Bắc, Phó cục trưởng Cục An ninh mạng, cảnh báo các đối tượng lợi dụng chính sự tin tưởng, tình cảm và nỗi sợ hãi để thực hiện hành vi phạm tội. Đây là lý do người trẻ vẫn có thể sập bẫy dù tự tin về năng lực số.
Nguy cơ không dừng ở việc mất quyền truy cập tài khoản. Những vụ “bắt cóc trực tuyến” cho thấy kẻ gian có thể thu thập dữ liệu về trường lớp, bạn bè và lịch sinh hoạt, rồi dùng thông tin đó để cô lập, gây hoảng loạn và thúc ép nạn nhân làm theo chỉ dẫn. Khi bị yêu cầu giữ bí mật, cắt liên lạc hoặc xử lý gấp, phản xạ kiểm chứng dễ bị lấn át. Vì vậy, điểm yếu thường không phải thiếu hiểu biết về thiết bị, mà là thiếu thói quen dừng lại trước một tình huống đánh vào cảm xúc.
Phản xạ an toàn bắt đầu bằng việc dừng lại và xác minh
Một nguyên tắc phòng chống lừa đảo cần được tập thành phản xạ: liên hệ khẩn cấp không phải lý do để bỏ qua bước xác minh. Nếu người gọi tự xưng là người thân, nhà trường, cơ quan chức năng hay nhà tuyển dụng và yêu cầu cung cấp thông tin, gửi mã xác thực hoặc chuyển tiền, hãy dừng cuộc trao đổi trước khi làm theo. Gọi lại qua số liên lạc đã lưu hoặc một kênh độc lập; đừng dùng số hay đường dẫn do chính người đang gây áp lực cung cấp. Không chia sẻ mật khẩu, mã xác thực và dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Nếu bị đe dọa, đừng tự xoay xở trong im lặng: báo cho người thân đáng tin cậy và liên hệ cơ quan chức năng. Sinh viên cần kiểm chứng chéo trước tình huống khẩn cấp, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tìm hỗ trợ thay vì tự xử lý khi bị đe dọa.
Các bước này nghe có vẻ đơn giản, nhưng chính sức ép thời gian khiến chúng dễ bị bỏ qua. Kẻ lừa đảo có thể đưa ra thông tin cá nhân chính xác để tạo cảm giác đáng tin, rồi thúc ép nạn nhân hành động ngay. Hãy coi sự cấp bách, yêu cầu giữ bí mật và đề nghị chuyển tiền là tín hiệu cần kiểm tra thêm, không phải bằng chứng cho thấy câu chuyện là thật. Khi gặp một tin nhắn đáng ngờ, cũng đừng vội chuyển tiếp cho bạn bè như lời cảnh báo nếu chưa xác minh; người dùng thiếu kỹ năng có thể vô tình phát tán thông tin sai lệch và trở thành mắt xích gây hại cho cộng đồng.
CyberZ cần biến sinh viên thành người lan tỏa kỹ năng
Ngày 29/10 tại Hà Nội, Tạp chí điện tử An ninh mạng Việt Nam phối hợp với TikTok Việt Nam công bố dự án truyền thông cộng đồng CyberZ, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng phòng, chống lừa đảo trực tuyến cho sinh viên. Việc hướng tới nhóm trẻ là hợp lý: sinh viên thường xuyên kết nối mạng, đồng thời tìm việc làm, học bổng và cơ hội trên môi trường số. Nhưng một chiến dịch chỉ dừng ở việc kể tên các chiêu trò sẽ nhanh chóng lỗi thời. Dự án cần giúp người học thực hành cách xác minh danh tính, ứng phó khi bị gây sức ép và bảo vệ dữ liệu, thay vì chỉ ghi nhớ những cảnh báo chung.
CyberZ hướng tới vai trò rộng hơn: sinh viên không chỉ tự bảo vệ mình mà còn trở thành những hạt nhân cảnh báo, hỗ trợ bạn bè, gia đình và nhà trường. Quy mô mạng lưới có thể tạo điều kiện lan tỏa: Việt Nam có khoảng 2,3 triệu sinh viên, trong đó 1,3 triệu là hội viên Hội Sinh viên; hệ thống gồm gần 300 hội sinh viên cấp trường, 24 hội cấp tỉnh và 16 tổ chức ở nước ngoài. Dự án hướng tới đưa bài tập tình huống mô phỏng vào giảng đường, còn mô hình cũng được kỳ vọng nghiên cứu để mở rộng đến học sinh trung học phổ thông. Đó là hướng đi đáng ủng hộ, miễn là kỹ năng được thực hành thường xuyên và gắn với cách tìm trợ giúp khi có sự cố.
Sức đề kháng số phải bắt đầu từ thói quen hằng ngày
Lừa đảo trực tuyến sẽ còn biến đổi khi công nghệ và dữ liệu cá nhân tiếp tục được khai thác. Bởi vậy, không thể đòi hỏi sinh viên tự nhận diện mọi thủ đoạn mới chỉ bằng sự nhạy bén công nghệ. Nhà trường và các tổ chức sinh viên cần tạo cơ hội diễn tập những tình huống gần đời sống; mỗi người cũng cần hạn chế công khai lịch trình, thông tin học tập và các mối quan hệ có thể bị lợi dụng để dựng kịch bản giả. An toàn số sinh viên không phải một khẩu hiệu hay bài học học thuộc, mà là khả năng dừng lại, xác minh bằng kênh khác và tìm người hỗ trợ trước khi hành động.
Kết luận cần nhớ rất rõ: nếu một liên hệ đòi hỏi bí mật, gây hoảng sợ hoặc thúc ép cung cấp thông tin và chuyển tiền, hãy ngắt nhịp, xác minh độc lập rồi mới quyết định. Người trẻ có thể thành thạo công nghệ nhưng vẫn dễ bị thao túng; năng lực bảo vệ mình nằm ở phản xạ kiểm chứng và sẵn sàng tìm trợ giúp. Khi sinh viên thực hành những nguyên tắc ấy và chủ động nhắc nhau, CyberZ mới có thể góp phần xây dựng một mạng lưới phòng chống lừa đảo thực chất, thay vì chỉ thêm một lời cảnh báo trên mạng.
