Khoảng cách giá trị bắt đầu từ nhà máy
Chế biến gỗ keo là quá trình biến gỗ rừng trồng thành vật liệu và sản phẩm hoàn thiện, qua đó nâng giá trị lâm sản bằng công nghệ, thiết kế và năng lực sản xuất. Tại hội nghị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tổ chức ở Hà Nội ngày 27.10, bà Đỗ Thị Bạch Tuyết, Tổng giám đốc Woodsland, nêu ví dụ một mét khối gỗ keo tròn đưa về nhà máy có giá khoảng 2 triệu đồng, còn sản phẩm nội thất hoàn thiện có thể đạt 1.500–2.500 USD/m³ thành phẩm. Khoảng cách ấy là lời nhắc rõ ràng: bán nguyên liệu đồng nghĩa với nhường phần lớn công đoạn tạo giá trị cho khâu sau. Tiềm năng của ngành không chỉ nằm ở diện tích rừng, mà ở khả năng biến gỗ thành sản phẩm đáp ứng nhu cầu sử dụng và thị trường.
Các doanh nghiệp tại hội nghị do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an tổ chức kiến nghị tháo gỡ hạn chế về nguyên liệu, công nghệ và tổ chức sản xuất. Lý do cấp thiết là mô hình xuất thô khiến lợi nhuận mỏng, trong khi chế biến và phát triển sản phẩm có thể tạo thêm giá trị trong nước.
Công nghệ không thể bù cho nguyên liệu thiếu chuẩn
Không nên xem con số giá trị sau chế biến như kết quả tự động của việc đưa gỗ vào dây chuyền. Theo bà Tuyết, ngành chế biến gỗ vướng hai nút thắt lớn: nguồn nguyên liệu và nhân lực. Chất lượng gỗ keo rừng trồng chưa được kiểm soát đồng bộ từ giống đến khai thác; nhiều diện tích thu hoạch khi mới 4–5 năm tuổi, khiến đường kính, độ cứng và chất lượng chưa phù hợp với nội thất giá trị cao.
Điều đó đặt giới hạn thực tế cho tham vọng nâng giá trị gỗ keo: máy móc hiện đại không thể thay thế nguyên liệu có đặc tính phù hợp, còn sản phẩm tốt cần người lao động đủ kỹ năng. Muốn làm đồ nội thất gỗ có chất lượng ổn định, doanh nghiệp phải phối hợp từ khâu chọn giống, thời gian khai thác đến chế biến. Nếu chỉ đầu tư thiết bị mà bỏ qua rừng trồng và nhân lực, năng lực sản xuất khó chuyển thành lợi thế cạnh tranh bền vững.
Liên kết nghiên cứu với sản xuất là bước kế tiếp
Woodsland kiến nghị ưu tiên nghiên cứu giống cây lâm nghiệp chất lượng cao và phát triển vùng trồng gỗ lớn có chứng chỉ quản lý rừng bền vững. Doanh nghiệp cũng sẵn sàng phối hợp với hiệp hội, viện nghiên cứu và trường đại học để giải quyết bài toán công nghệ, đồng thời chia sẻ kết quả nghiên cứu với cộng đồng doanh nghiệp. Đây là hướng đi hợp lý: khoa học cần gắn với yêu cầu thực tế của nhà máy và thị trường, thay vì dừng ở kết quả nghiên cứu khó áp dụng.
Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết bộ sẽ tháo gỡ điểm nghẽn cơ chế, thúc đẩy liên kết giữa viện nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường; chuyển đổi số cùng truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu sản xuất sẽ trở thành yêu cầu xuyên suốt các ngành hàng. Những việc này có thể hỗ trợ năng lực sản xuất ván và nội thất, nhưng điều kiện tiên quyết vẫn là liên kết đủ chặt để công nghệ, nguyên liệu và đầu ra cùng phát triển.
Giá trị cao cần một chuỗi sản xuất hoàn chỉnh
Khoảng cách giữa gỗ keo nguyên liệu và sản phẩm hoàn thiện cho thấy dư địa chế biến sâu đáng để theo đuổi, nhưng không phải bằng cách chạy theo con số giá trị trên mỗi mét khối. Cần đầu tư đồng thời vào giống, vùng nguyên liệu, kỹ năng lao động, công nghệ chế biến và khả năng đáp ứng thị trường. Khi các khâu này được nối liền, ngành mới có thể chuyển từ bán gỗ sang tạo ra sản phẩm có công năng và chất lượng ổn định.
Kết luận cần rõ ràng: công nghệ mở cánh cửa, còn nguyên liệu đạt chuẩn và hợp tác quyết định có đi được bao xa. Thay vì coi chế biến sâu là một phép nhân giá trị tức thời, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nên xây dựng năng lực sản xuất dài hạn. Đó mới là nền tảng để gỗ keo tạo thêm giá trị trong nước và để ngành nội thất giảm lệ thuộc vào vai trò cung cấp nguyên liệu.
