Vành đai 5: từ nghị trường đến tầm nhìn mới cho vùng Thủ đô
Dự án đường Vành đai 5 Hà Nội là tuyến giao thông chiến lược được Quốc hội thảo luận và phê duyệt chủ trương đầu tư, nhằm hình thành một trục kết nối liên vùng bao quanh Thủ đô, gắn với tái cấu trúc không gian kinh tế, giảm áp lực giao thông nội đô và mở ra các cực tăng trưởng mới cho toàn vùng Hà Nội, Quảng Ninh, Bắc Ninh.
Điểm dễ nhận thấy là Vành đai 5 không chỉ là một dự án hạ tầng giao thông Thủ đô, mà là một quyết định mang tính quy hoạch chính trị – kinh tế vùng. Trong kỳ họp không thường lệ thứ nhất, buổi sáng ngày 12/8, Quốc hội họp phiên toàn thể để thảo luận về chủ trương đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 vùng Thủ đô Hà Nội cùng với việc điều chỉnh dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng và thành lập thành phố Quảng Ninh, thành phố Bắc Ninh. Việc đặt các nội dung này cạnh nhau cho thấy tư duy đồng bộ: đường vành đai phải đi cùng với các trung tâm đô thị mới và mạng lưới đường sắt liên vùng để tạo nên cấu trúc phát triển mới cho phát triển vùng Hà Nội.
Chiến lược đầu tư: không chỉ khép kín tuyến đường mà khép kín không gian phát triển
Thảo luận tại Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội, các lãnh đạo và đại biểu không nhìn Vành đai 5 như một con đường đơn lẻ, mà là khung xương cho không gian kinh tế mới. Buổi thảo luận tổ do Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn ĐBQH thành phố Trần Đức Thắng chủ trì, cùng với các lãnh đạo HĐND và Đoàn ĐBQH thành phố. Đại biểu Dương Đức Hải ủng hộ phương án ưu tiên đầu tư khoảng 116 km đoạn phía Đông trong giai đoạn 2026–2030, nhưng nhấn mạnh Vành đai 5 chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi được khép kín toàn tuyến và phải ưu tiên cả đoạn qua Hà Nội.
Tư duy đầu tư được đặt trên nền tảng rõ ràng: bố trí vốn giai đoạn 2026–2030 cho công tác chuẩn bị, cắm mốc giới, từng bước giải phóng mặt bằng, tạo quỹ đất cho đoạn tuyến qua Thủ đô. Điều này cho thấy Quốc hội không chạy theo tiến độ hình thức, mà đặt nặng tính khả thi: yêu cầu quy định rõ cơ cấu vốn ngân sách Trung ương – địa phương, nghị quyết của HĐND các tỉnh về vốn đối ứng, chế độ báo cáo Quốc hội hằng năm về tiến độ và giải ngân trên toàn tuyến. Nói cách khác, đường Vành đai 5 Hà Nội được thiết kế để tránh kịch bản quen thuộc là “đường dang dở, vốn đội lên, đất bị bỏ hoang”.
Hạ tầng giao thông Thủ đô phải đi cùng hạ tầng xanh, số và mô hình TOD
Một điểm tích cực là các ý kiến không bị giới hạn ở chuyện mặt đường, làn xe. Đại biểu Nguyễn Thị Lan đề nghị bổ sung ngay trong nghị quyết định hướng phát triển hạ tầng xanh và hạ tầng số, gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 và chuyển đổi số quốc gia. Nếu đề xuất này được tiếp thu, đường Vành đai 5 sẽ không chỉ là tuyến ô tô mà là trục giao thông thông minh, có hệ thống dữ liệu số, sử dụng vật liệu xanh, công nghệ tiết kiệm năng lượng và cơ chế quản lý phát thải carbon. Đây là quan điểm xứng đáng trở thành yêu cầu bắt buộc với mọi dự án hạ tầng giao thông Thủ đô trong thời kỳ mới.
Quan trọng hơn, dự án được nhìn như một công cụ để tái cấu trúc không gian phát triển vùng Hà Nội. Nguyên tắc đầu tư được nhấn mạnh là gắn với quy hoạch sử dụng đất, tổ chức không gian kinh tế và khai thác hiệu quả quỹ đất hai bên tuyến để hình thành không gian phát triển mới, các trung tâm logistics, công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và dịch vụ của toàn vùng Thủ đô. Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà ủng hộ cơ chế đặc thù thu hồi đất một lần theo quy mô quy hoạch, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến một lần và cho phép địa phương giữ lại nguồn thu từ quỹ đất hai bên tuyến để tái đầu tư, theo nguyên tắc “lấy hạ tầng nuôi hạ tầng”.
Không gian phát triển mới cho Hà Nội và các đô thị Quảng Ninh, Bắc Ninh
Với đường Vành đai 5, bài toán phát triển vùng Hà Nội thoát khỏi vòng lặp “nội đô quá tải, vùng ven bị bỏ quên”. Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt cho rằng khi tuyến đường đi qua Hà Nội sẽ mở ra không gian phát triển rất lớn, đặc biệt cho các vùng còn nhiều khó khăn như Hương Sơn, Mỹ Đức, Ba Vì. Đây là những địa danh có cảnh quan, tiềm năng du lịch nhưng nhiều năm không hút được nhà đầu tư vì hạ tầng kết nối hạn chế. Nếu giao thông được cải thiện, khu vực Hương Sơn, Hồng Sơn, Mỹ Đức, Phúc Sơn có thể phát triển các khu du lịch sinh thái, tâm linh, kết nối với Tràng An – Bái Đính, Ba Vì, Hòa Bình.
Điểm đáng chú ý là Quốc hội thảo luận Vành đai 5 song song với việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh. Các đại biểu đồng tình với hai đề án này và đề xuất giải pháp để hai thành phố mới phát huy tiềm năng, lợi thế văn hóa và nền tảng kinh tế vững. Khi đặt những mảnh ghép lại với nhau, có thể thấy rõ ý đồ: đường Vành đai 5 trở thành vòng nối các cực đô thị mới, để Quảng Ninh và Bắc Ninh không chỉ là địa giới hành chính mới, mà là các nút động lực gắn chặt với mạng lưới hạ tầng vùng Thủ đô.
Thách thức thực thi và lời cảnh báo cho các địa phương được hưởng lợi
Mặt tích cực của dự án là rõ, nhưng thách thức cũng không nhỏ. Các đại biểu đã thẳng thắn chỉ ra những rủi ro quen thuộc: giải phóng mặt bằng kéo dài, chậm tái định cư, mỗi địa phương làm một kiểu. Yêu cầu “tái định cư phải đi trước một bước”, hoàn thành khu tái định cư với đầy đủ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội trước khi thu hồi đất cho thấy nếu phần việc này không được làm nghiêm, cơ hội phát triển sẽ đổi bằng chi phí xã hội rất lớn. Đề xuất thành lập Ban Chỉ đạo liên vùng do Chính phủ đứng đầu, có thẩm quyền quyết định các vấn đề liên tỉnh về tiến độ, đơn giá, mỏ vật liệu và chế độ báo cáo định kỳ Quốc hội chính là tấm lưới giám sát để các địa phương không thể “đứng ngoài cuộc” nhưng lại hưởng lợi từ dự án.
Từ góc độ người dân, đường Vành đai 5 chỉ có ý nghĩa khi đời sống thực sự thay đổi: giao thông thuận lợi hơn, cơ hội việc làm, dịch vụ đô thị, du lịch, công nghiệp sạch xuất hiện ngay trên quỹ đất hai bên tuyến. Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt cũng nhấn mạnh cần tính toán kỹ lộ trình đầu tư, xác định nội dung nào ưu tiên, nội dung nào đưa vào quản lý ngay và nội dung nào cần phát huy để khai thác hiệu quả quỹ đất hai bên tuyến, tạo thêm nguồn lực phát triển. Điều đó là lời nhắc rõ ràng rằng nếu các tỉnh, thành không dám thay đổi cách quản lý đất đai, không chủ động phát triển không gian kinh tế mới, Vành đai 5 sẽ chỉ là con đường lớn đi qua những vùng phát triển nhỏ.
