Vành đai 5: Định nghĩa và thông điệp chiến lược của Quốc hội
Đường Vành đai 5 Hà Nội là một dự án đầu tư công quy mô lớn nhằm xây dựng tuyến vành đai liên vùng bao quanh khu vực Thủ đô, kết nối Hà Nội với các tỉnh, thành lân cận, tối ưu hóa luồng giao thông, tạo không gian phát triển mới và hình thành trục động lực kinh tế – đô thị cho toàn vùng Thủ đô trong dài hạn. Dự án này được Quốc hội đưa vào chương trình thảo luận tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất, cùng với các dự án hạ tầng giao thông Việt Nam khác như tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng và các đề án thành lập thành phố Quảng Ninh, Bắc Ninh, thể hiện rõ tầm nhìn tái cấu trúc không gian phát triển vùng bằng hạ tầng giao thông trọng điểm.
Quyết định ưu tiên đầu tư và yêu cầu khép kín toàn tuyến
Tín hiệu quan trọng nhất từ các cuộc thảo luận tại Đoàn đại biểu Quốc hội Hà Nội là quan điểm coi Vành đai 5 chỉ có ý nghĩa khi được khép kín toàn tuyến, thay vì làm dở dang từng đoạn rời rạc. Đại biểu Dương Đức Hải ủng hộ phương án ưu tiên đầu tư khoảng 116 km đoạn phía Đông trong giai đoạn 2026–2030, đồng thời nhấn mạnh cần sớm bố trí vốn chuẩn bị đầu tư, cắm mốc giới và giải phóng mặt bằng cho đoạn đi qua Hà Nội. Đây là cách tiếp cận thực tế: nếu không tạo quỹ đất sạch và khung pháp lý vốn rõ ràng ngay từ đầu, đường Vành đai 5 Hà Nội sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn chậm tiến độ, đội vốn từng thấy ở nhiều dự án hạ tầng giao thông Việt Nam. Thông điệp ở đây là sự quyết liệt: hoặc làm đủ và đồng bộ, hoặc chấp nhận mất cơ hội chiến lược.
Hạ tầng xanh, số và mô hình "lấy hạ tầng nuôi hạ tầng"
Các ý kiến thảo luận cho thấy Vành đai 5 không chỉ là một con đường, mà là phép thử cho cách Việt Nam thiết kế hạ tầng giao thông thế hệ mới. Đại biểu Nguyễn Thị Lan đề nghị ngay trong nghị quyết phải ghi rõ định hướng hạ tầng xanh và hạ tầng số, gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 và chuyển đổi số quốc gia. Điều này mở đường cho yêu cầu về giao thông thông minh, dữ liệu số, vật liệu xanh, quản lý phát thải carbon được tích hợp từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, thay vì vá víu sau khi đã thi công. Một phát biểu có tính "trích dẫn" cao đến từ đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà: cơ chế thu hồi đất một lần theo quy mô quy hoạch, cho phép địa phương giữ lại một phần nguồn thu từ quỹ đất hai bên tuyến để tái đầu tư, thể hiện tư duy phát triển đô thị theo mô hình TOD và nguyên tắc "lấy hạ tầng nuôi hạ tầng". Nếu cơ chế này được áp dụng nhất quán, phát triển vùng Thủ đô sẽ có thêm nguồn lực tài chính bền vững, thay vì phụ thuộc đơn thuần vào ngân sách trung ương.
Kết nối liên vùng và mở rộng không gian phát triển đô thị
Tác động kinh tế – đô thị của đường Vành đai 5 Hà Nội thể hiện rõ trong các đề xuất gắn dự án với quy hoạch sử dụng đất và không gian kinh tế. Đại biểu Nguyễn Thị Lan nhấn mạnh cần khai thác hiệu quả quỹ đất hai bên tuyến để hình thành không gian phát triển mới, tạo động lực thu hút đầu tư và xây dựng các trung tâm logistics, công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và dịch vụ cho toàn vùng Thủ đô. Nếu làm đúng, Vành đai 5 sẽ chuyển dịch trọng tâm phát triển từ lõi Hà Nội chật chội sang vành đai đô thị đa trung tâm, giảm áp lực hạ tầng, đồng thời nâng cao khả năng kết nối giao thông giữa các thành phố và vùng lân cận. Đáng chú ý, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt cho rằng tuyến này khi đi qua các khu vực như Hương Sơn, Mỹ Đức, Ba Vì sẽ mở ra cơ hội cho những vùng còn khó khăn nhưng giàu tiềm năng du lịch, tạo kết nối với Tràng An – Bái Đính (Ninh Bình), Ba Vì, Hòa Bình.
Quản trị liên vùng: điều kiện tiên quyết để Vành đai 5 phát huy hiệu quả
Điểm thẳng thắn trong các ý kiến là thừa nhận: nếu mỗi địa phương làm một kiểu, Vành đai 5 khó có thể trở thành trục liên vùng đúng nghĩa. Đề nghị thành lập Ban Chỉ đạo liên vùng do Chính phủ đứng đầu, có thẩm quyền quyết định các vấn đề liên tỉnh về tiến độ, đơn giá, mỏ vật liệu và chế độ báo cáo Quốc hội hằng năm về tiến độ, giải ngân trên toàn tuyến cho thấy yêu cầu nâng cấp tư duy quản trị vùng lên tầm quốc gia. Song song, đại biểu Dương Đức Hải đề xuất HĐND các tỉnh phải có nghị quyết cam kết bố trí đủ vốn đối ứng, kèm cơ chế xử lý dự án chậm tiến độ hoặc không thực hiện đúng cam kết vốn như điều chuyển vốn, điều chỉnh cơ quan chủ quản và báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Nếu những nguyên tắc này được thực thi nghiêm túc, dự án đầu tư công như đường Vành đai 5 sẽ thoát khỏi tình trạng "đường chiến lược, quản lý cục bộ" – vốn là căn bệnh lâu năm cản trở phát triển vùng Thủ đô.
