Tăng trưởng còn mạnh, nhưng động lực đã đổi khác
Xuất khẩu thủy sản là hoạt động đưa các sản phẩm thủy sản chế biến và khai thác trong nước ra thị trường quốc tế, với kết quả phản ánh đồng thời sức mua, năng lực cung ứng và khả năng cạnh tranh của từng nhóm hàng. Trong 10 tháng, ngành đạt 10,459 tỷ USD, tăng 12,1% so với cùng kỳ; riêng tháng 10 đạt 1,315 tỷ USD, tăng 13,5%. Tuy nhiên, con số tổng thể đang che đi một sự chuyển dịch đáng kể: tăng trưởng tập trung hơn vào nhóm cá và các thị trường châu Á, còn xuất khẩu tôm giảm trong tháng và thị trường Mỹ chuyển sang tăng trưởng âm. Đây không còn là bức tranh tăng đều giữa mọi mặt hàng và điểm đến. Theo VASEP, nhóm cá các loại khác tăng 55% trong tháng 10, đóng góp khoảng 70% phần kim ngạch tăng thêm của toàn ngành. Kết quả đáng ghi nhận, nhưng cũng cho thấy ngành cần nhìn vào chất lượng và độ rộng của tăng trưởng, không chỉ tổng kim ngạch.
Cá đang gánh đà tăng, tôm phân hóa rõ
Sự dịch chuyển giữa các mặt hàng là dấu hiệu rõ nhất cho thấy động lực xuất khẩu đang thay đổi. Trong tháng 10, cá tra đạt hơn 249 triệu USD, tăng 14,9%; cá ngừ tăng 13,4%, còn mực và bạch tuộc tăng 14,8%. Lũy kế 10 tháng, xuất khẩu cá tra tiến sát mốc 2 tỷ USD, tăng 11%. Cơ hội của mặt hàng này được hỗ trợ bởi giá cá thịt trắng khai thác tự nhiên vẫn cao, tạo khoảng trống cho cá tra ở phân khúc có giá vừa phải. Trái lại, xuất khẩu tôm tháng 10 giảm 4,9%; tôm chân trắng giảm 8,3%. Tính chung 10 tháng, tôm chân trắng đạt 2,62 tỷ USD nhưng chỉ tăng 4%. Tổng xuất khẩu tôm vẫn tăng khoảng 9%, song tôm hùm xanh mới là điểm kéo chính: đạt gần 915 triệu USD, tăng 31%. Vì vậy, không nên xem mức tăng của nhóm tôm là dấu hiệu phục hồi đồng đều; mặt hàng chủ lực vẫn tăng chậm.
Áp lực bên ngoài giải thích vì sao xuất khẩu tôm khó bứt tốc: trong tám tháng đầu năm, lượng tôm nhập khẩu của Mỹ giảm 0,7%, EU giảm 2,3%, trong khi lượng nhập khẩu của Trung Quốc tăng 25,5%; cùng kỳ, xuất khẩu tôm của Ecuador tăng 19,8%. Nhu cầu tại các thị trường lớn chưa phục hồi đồng đều, còn cạnh tranh nguồn cung tăng lên. Một yếu tố doanh nghiệp đang theo dõi là kết quả cuối cùng của kỳ rà soát hành chính lần thứ 20 đối với thuế chống bán phá giá tôm Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ. Khi cả sức mua lẫn cạnh tranh đều tạo sức ép, dựa vào một đợt phục hồi chung của thị trường để cứu đà xuất khẩu tôm là kỳ vọng thiếu cơ sở.
Châu Á bù đắp khi thị trường Mỹ chững lại
Bản đồ thị trường cũng đang đổi chiều. Trung Quốc - Hồng Kông đạt 2,62 tỷ USD trong 10 tháng, tăng 30,3% và đóng góp khoảng 54% phần kim ngạch tăng thêm của toàn ngành. ASEAN đạt 722 triệu USD, tăng 22,9%; hai thị trường này cộng lại tạo thêm gần 745 triệu USD, chiếm khoảng hai phần ba mức tăng. Trong khi đó, xuất khẩu sang thị trường Mỹ giảm 1,2% trong 10 tháng, một dấu hiệu cho thấy đây không còn là đầu kéo tăng trưởng như trước. Sự bù đắp từ châu Á giúp tổng kim ngạch giữ nhịp, nhưng mức tập trung vào một số thị trường lớn cũng khiến kết quả phụ thuộc nhiều hơn vào nhu cầu tại đó. EU và Nhật Bản có tín hiệu khá hơn trong tháng 10, lần lượt tăng 22,1% và 6,7%; tuy nhiên, diễn biến một tháng chưa đủ để kết luận xu hướng đã đảo chiều.
Tăng trưởng cần thêm độ bền
Kết quả hơn 10,4 tỷ USD là nền tảng tích cực, nhưng cơ cấu tăng trưởng đặt ra yêu cầu điều chỉnh cách nhìn về triển vọng ngành. Cá tra và các nhóm cá khác đang mở rộng vai trò; tôm chân trắng chậm lại; tôm hùm xanh tạo phần lớn mức tăng của nhóm tôm; còn Trung Quốc - Hồng Kông và ASEAN bù đắp cho sự suy giảm tại Mỹ. Đây là chuyển dịch có lợi khi mở thêm đầu ra, nhưng chưa phải sự thay thế hoàn toàn cho các thị trường và sản phẩm truyền thống. Thách thức trước mắt là duy trì khả năng cạnh tranh ở châu Á, tận dụng cơ hội của cá tra mà không xem nhẹ tính tập trung của tăng trưởng, đồng thời theo dõi sát diễn biến tại Mỹ và sức ép nguồn cung tôm. Kết luận cần rõ ràng: ngành thủy sản vẫn tăng, nhưng động lực đã chuyển chỗ; độ bền của kết quả sẽ phụ thuộc vào việc mở rộng được nhiều mặt hàng và thị trường, thay vì trông cậy vào vài điểm sáng.
