Từ chiếc bánh quê đến câu chuyện sinh kế số
Làng nghề bánh Việt là các cộng đồng sản xuất những loại bánh truyền thống như bánh chưng, cơm lam, bánh củ chuối, bánh gio… nơi kỹ thuật gói, nướng, hấp và gìn giữ công thức bánh được truyền qua nhiều thế hệ, đồng thời thích ứng với thị trường, du lịch và nền tảng số để vừa bảo tồn bản sắc văn hóa vừa tạo sinh kế cho người dân nông thôn. Trong thời đại số, câu hỏi không còn là liệu những chiếc bánh chưng truyền thống hay cơm lam ven quốc lộ có tồn tại được, mà là chúng sẽ tồn tại theo cách nào. Nếu nhìn vào Phú Xuyên, Hòa Mục hay các mô hình du lịch ẩm thực Huế, câu trả lời khá rõ: làng nghề nào dám bước ra khỏi bếp lửa, lên Facebook, TikTok và mở cửa đón du khách, làng nghề đó có cơ hội sống khỏe. Ngược lại, ai chỉ trông vào đơn đặt hàng mùa Tết sẽ mãi loay hoay với nỗi sợ mai một.
Phú Xuyên: Bánh chưng truyền thống giữa áp lực hiện đại
Ở thôn Phú Cường, xã Phú Xuyên, nghề gói bánh chưng không còn là thú vui ngày Tết mà là nguồn thu nhập chính của nhiều gia đình. Điều này tạo ra áp lực rất rõ: vừa phải giữ đúng hương vị bánh chưng Đinh Xá, vừa phải đáp ứng sản lượng, an toàn thực phẩm và thị hiếu người mua. Một hộ gia đình ở đây mỗi tháng vào dịp rằm, mùng 1 gói khoảng 150-200 chiếc bánh chưng, mỗi chiếc nặng khoảng 1,2kg với giá bán 50 nghìn đồng. Con số ấy cho thấy nghề không hề nhỏ lẻ, mà là một hoạt động kinh tế có tính toán. Nhưng điều đáng nói hơn là cách họ gìn giữ công thức bánh: gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn được chọn kỹ, kỹ thuật gói và luộc được truyền từ đời này sang đời khác, coi đó là phần bản sắc không được phép thỏa hiệp với sự tiện lợi.
Thay vì đóng khung trong chợ quê, người dân Phú Cường đã bắt đầu đưa bánh chưng truyền thống lên các nền tảng mạng xã hội, tham gia livestream bán hàng để tiếp cận khách hàng xa hơn. Đây là bước ngoặt quan trọng: khi công thức bánh được kể lại bằng video, bằng những câu chuyện về Đức Thánh Đông Hải Đại Vương và làng Đinh Xá, di sản không chỉ nằm trong nồi bánh mà còn nằm trong dòng dữ liệu số. Cách làm này cho thấy một thái độ chủ động: họ không chờ người trẻ về làng học nghề, mà mang nghề lên nơi người trẻ đang hiện diện – trên Facebook, TikTok. Nếu coi làng nghề là một thương hiệu, thì chính những câu chuyện và hình ảnh đó là chiến lược định vị, giúp bánh chưng quê không bị hòa tan trong vô số sản phẩm công nghiệp.
Hòa Mục (Thái Nguyên): Từ bếp lửa ven đường đến làng nghề cấp tỉnh
Làng nghề Hòa Mục ở xã Tân Kỳ là minh chứng rõ ràng cho việc một làng nghề bánh Việt có thể phát triển nếu biết dựa vào bản sắc thay vì bỏ nó đi. Từ vài hộ làm cơm lam, bánh củ chuối, bánh gio bán ven Quốc lộ 3, đến nay nơi đây đã có hơn 40 hộ thường xuyên sản xuất với doanh thu năm 2025 đạt gần 6 tỷ đồng. Đó không phải là câu chuyện may mắn, mà là kết quả của việc kiên trì giữ cách làm truyền thống: cơm lam nướng trong ống tre, bánh củ chuối dùng củ chuối rừng phơi khô, bánh gio ngâm gạo nếp trong nước tro trước khi gói.
Người làm nghề ở Hòa Mục hiểu rằng chỉ cần một công đoạn sai – chọn nguyên liệu vội vàng, lửa nướng không chuẩn, thời gian nấu lệch – là hương vị truyền thống sẽ biến mất. Nhưng họ cũng hiểu nếu chỉ ôm lấy bếp lửa mà không nghĩ đến thị trường, làng nghề sẽ không đi xa. Việc được công nhận là làng nghề cấp tỉnh là bước đệm để địa phương định hướng bảo tồn giá trị truyền thống gắn với đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ. Nói cách khác, Hòa Mục chọn con đường vừa giữ lửa, vừa mở cửa: vẫn là củ chuối rừng, ống tre, nước tro, nhưng đi cùng bao bì tốt hơn, kênh phân phối rộng hơn và tầm nhìn dài hơi hơn.
Du lịch ẩm thực và làng nghề: Khi trải nghiệm trở thành động lực bảo tồn
Nếu Phú Xuyên và Hòa Mục cho thấy sức sống kinh tế của làng nghề bánh Việt, thì các mô hình du lịch cộng đồng lại chứng minh một điều khác: kỹ thuật chế tác truyền thống được bảo tồn tốt nhất khi nó trở thành trải nghiệm hấp dẫn. Ẩm thực có khả năng kể chuyện về lịch sử, thổ nhưỡng và tập quán qua nguyên liệu, hương vị món ăn, trong khi làng nghề là nơi du khách tận mắt thấy sự khéo léo của người thợ và trực tiếp tham gia làm sản phẩm. Sự kết hợp giữa khám phá đặc sản và trải nghiệm làng nghề giúp đa dạng hoạt động du lịch, tăng chi tiêu của du khách và góp phần gìn giữ, lan tỏa văn hóa bản địa.
Ở một số nơi, người làm nghề đã chủ động chuyển hướng sang làm du lịch để nghề không bị mai một. Họ giữ lại các công đoạn thủ công, cho du khách tự tay tráng bánh, phơi, cắt sợi, hay tự làm các loại bánh dân gian, rồi mang thành phẩm về làm quà. Theo các đơn vị tổ chức, phát huy giá trị ẩm thực và làng nghề truyền thống còn mở ra cơ hội tạo sinh kế, nâng cao đời sống cho cộng đồng dân cư. Từ đó, du lịch làng nghề kết hợp ẩm thực không chỉ gia tăng giá trị kinh tế mà còn mở ra hướng phát triển bền vững. Vấn đề không phải là có nên biến làng nghề thành điểm du lịch hay không, mà là làm sao để du lịch không biến nghề thành màn trình diễn rỗng, tách khỏi đời sống thực của người thợ.
Huế và tương lai số của làng nghề bánh Việt
Huế thường được nhắc đến với du lịch ẩm thực Huế, nhưng câu chuyện gần đây về những chiếc đầu lân thủ công xuất khẩu sang Singapore, Malaysia cho thấy một hướng đi rộng hơn: biến phố nghề thành điểm đến, kết hợp thủ công mỹ nghệ, biểu diễn truyền thống và tư duy thương mại hiện đại. Nếu áp dụng tinh thần đó cho các làng nghề bánh, chúng ta sẽ có những tuyến tham quan nơi du khách vừa xem gói bánh chưng, nướng cơm lam, vừa nghe kể chuyện làng, rồi đặt hàng ngay trên nền tảng số. Theo định hướng ở nhiều địa phương, tương lai của làng nghề là bảo tồn giá trị truyền thống gắn với đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường.
Điểm mấu chốt là gìn giữ công thức bánh không đồng nghĩa với đóng cửa trước công nghệ. Khi người thợ ở Phú Cường được hỗ trợ giới thiệu sản phẩm trên mạng xã hội, tổ chức livestream bán bánh chưng truyền thống đến khách hàng gần xa, họ đang chứng minh rằng di sản có thể sống trên màn hình mà không mất đi hương vị. Vấn đề là thế hệ trẻ có dám coi việc học nghề gói bánh, làm cơm lam, bánh gio là một lựa chọn nghề nghiệp, và có đủ kiên nhẫn để vừa học kỹ thuật, vừa học cách kể câu chuyện của làng mình trên các nền tảng số. Nếu câu trả lời là có, thì bánh chưng, bánh lọc, bánh tráng không chỉ là món ăn ngày Tết, mà là tài sản số của cộng đồng – thứ vừa nuôi sống người dân, vừa giữ lại ký ức của một vùng đất.
