Giữ hồn làng nghề truyền thống phải bắt đầu từ câu hỏi thị trường
Làng nghề truyền thống là những cộng đồng sản xuất lâu đời, nơi kỹ thuật thủ công và ẩm thực bản địa được trao truyền qua nhiều thế hệ, trở thành sinh kế, ký ức văn hóa và bản sắc vùng miền, nhưng ngày nay chỉ có thể tiếp tục tồn tại nếu đồng thời thích ứng với yêu cầu về chất lượng, an toàn, thương hiệu và thị trường của đời sống hiện đại. Ở Việt Nam, câu chuyện làng nghề không còn dừng ở hoài niệm. Áp lực cạnh tranh, đổi thay thị hiếu và làn sóng sản phẩm công nghiệp buộc các cộng đồng làm nghề phải tự đặt lại câu hỏi: giữ nghề để làm gì, và cho ai. Những làng bánh chưng Tranh Khúc, bánh tráng nướng Tân Thạnh hay nghề mây tre đan miền núi đang cho thấy một hướng đi mới: bảo tồn ẩm thực và kỹ nghệ thủ công bằng chính logic của kinh tế thị trường, chứ không bằng sự tiếc nuối cảm tính. Đó là cách duy nhất để "hồn nghề" gắn với tương lai, không chỉ với quá khứ.
Bánh chưng Tranh Khúc: từ bếp gia đình đến sản phẩm OCOP
Bánh chưng Tranh Khúc là một minh chứng rõ nhất cho việc làng nghề truyền thống chỉ sống được khi vừa bám rễ văn hóa, vừa chịu chơi với luật chơi của thị trường. Từ những nếp nhà ven sông Hồng, nghề làm bánh chưng nơi đây đã được giữ qua nhiều thế hệ, trở thành sinh kế và một phần đời sống văn hóa cộng đồng. Năm 2011, nghề được công nhận là làng nghề truyền thống, tạo cú hích để sản xuất được tổ chức bài bản hơn và bước vào cuộc cạnh tranh hàng hóa. Thay vì chỉ phục vụ Tết, bánh chưng Tranh Khúc hiện được tiêu thụ quanh năm tại Hà Nội và nhiều địa phương khác, kéo theo cả chuỗi việc làm từ cung ứng nguyên liệu, sơ chế, đóng gói đến vận chuyển. Câu trả lời của thế hệ trẻ ở đây khá rõ: giữ nguyên hương vị, lá dong, gạo nếp đặc trưng nhưng phải có mã vạch, website bán hàng, sản phẩm OCOP 3–4 sao, bao bì rõ nguồn gốc. Giữ nghề không còn là câu chuyện cố thủ, mà là chủ động bước ra thị trường với bản sắc quê hương như một lợi thế cạnh tranh.
| Khía cạnh | Truyền thống | Đổi mới |
|---|---|---|
| Nguyên liệu | Gạo nếp nhung, nếp cái hoa vàng, lá dong bản địa | Chuẩn hóa nguồn cung, kiểm soát chất lượng cho sản phẩm OCOP |
| Sản xuất | Bếp gia đình, truyền nghề trong họ tộc | Tổ chức cơ sở, tập huấn an toàn thực phẩm, bán hàng trực tuyến |
| Thị trường | Chủ yếu dịp Tết truyền thống | Tiêu thụ quanh năm, mở rộng ra nhiều địa phương |
Bánh tráng nướng Tân Thạnh: máy móc không giết chết lửa lò truyền thống
Ở Tân Thạnh (Tây Ninh), các thế hệ làm bánh tráng nướng lựa chọn một con đường khác: dứt khoát đầu tư công nghệ, nhưng vẫn giữ vai trò trung tâm cho kỹ thuật truyền thống. Hàng chục năm qua, từ các lò nướng bằng củi, người dân bán ra hàng tấn bánh tráng mỗi tháng cho thị trường trong và ngoài tỉnh. Khi nhu cầu tăng, cơ sở sản xuất đã chủ động thay đổi phương thức, lắp hệ thống tráng bánh tự động và lò hấp để giảm lao động, tăng năng suất, đồng thời vẫn kết hợp với lò nướng củi để giữ hương vị riêng của bánh. Quyết định vay vốn đầu tư dây chuyền, lò hấp không chỉ là lựa chọn kỹ thuật mà là lựa chọn thế hệ: chấp nhận đi theo chuẩn sản xuất mới để người trẻ còn thấy nghề này đáng làm. Tuy vậy, áp lực chi phí đầu vào tăng, trong khi giá bán khó điều chỉnh, đang làm lợi nhuận hộ sản xuất bị co hẹp. Câu hỏi đặt ra không phải có nên dùng máy móc hay không, mà là làm sao để người làm nghề không bị mắc kẹt giữa chi phí hiện đại hóa và biên lợi nhuận ngày càng mỏng.
Nghề mây tre đan miền núi: tái định vị từ vật dụng sang sản phẩm văn hóa
Trong khi các làng ẩm thực có điểm tựa thị trường rõ ràng, nghề đan lát của đồng bào dân tộc miền núi lại là một trận địa khó hơn nhiều. Ngay người làm nghề đã thẳng thắn: "Thời thế, thế thời. Giờ hàng nhựa lên ngôi, mấy ai còn dùng sản phẩm đan lát?". Sản phẩm thiếu thị trường, người tiêu dùng chuyển sang đồ nhựa, lực lượng lao động trẻ đi làm công ty; kết quả là số nghệ nhân gắn bó với nghề ngày càng ít, chủ yếu là người cao tuổi. Điểm sáng là một số tổ hợp tác mây tre đan đã chọn cách tái định vị: không cạnh tranh với chậu nhựa, mà cung cấp hộp, giỏ, sản phẩm trang trí cho đơn hàng xuất khẩu, trong đó 70% doanh thu đến từ gia công cho hệ thống IKEA, 30% từ đơn đặt hàng riêng. Theo một tổ hợp tác, nếu làm thường xuyên, người lao động có thể đạt thu nhập 5.000.000–6.000.000 đồng/tháng, còn những người tranh thủ làm tại nhà đạt 1.500.000–3.500.000 đồng/tháng. Đây là cách nói thẳng: nghề đan lát sẽ không sống được nếu vẫn bị nhìn như đồ gia dụng rẻ tiền, mà phải được coi là sản phẩm văn hóa, thiết kế và xuất khẩu.
Bước tiếp theo: bảo tồn ẩm thực và thủ công bằng mô hình kinh tế mới
Từ Tranh Khúc, Tân Thạnh đến các làng mây tre miền núi, thông điệp chung khá rõ: bảo tồn ẩm thực và nghề thủ công không thể tách khỏi thiết kế mô hình kinh tế mới. Với bánh chưng Tranh Khúc, việc xây dựng thương hiệu thông qua sản phẩm OCOP 3–4 sao, ứng dụng mã vạch, bán hàng trực tuyến giúp làng nghề chuẩn hóa sản xuất và nâng sức cạnh tranh. Với bánh tráng Tân Thạnh, sự đồng hành của hội nông dân, các quỹ hỗ trợ lao động và dự kiến tiếp tục hỗ trợ nhóm nghề làm bánh tráng là điều kiện để hộ sản xuất vượt qua giai đoạn chi phí tăng. Theo một định hướng địa phương, thành công bước đầu của mô hình mây tre đan xuất khẩu sẽ được nhân rộng để thu hút thêm lao động, giải quyết việc làm và nâng thu nhập dân cư. Khi vốn, công nghệ, du lịch trải nghiệm và giáo dục cộng đồng cùng được đầu tư, làng nghề có cơ hội không chỉ tồn tại mà còn sống khỏe. Câu chuyện quan trọng nhất hiện nay không phải "giữ được bao nhiêu phần trăm truyền thống", mà là liệu truyền thống ấy có được người trẻ coi là nghề có tương lai. Nếu câu trả lời là có, làng nghề truyền thống sẽ tiếp tục là nơi bảo tồn ẩm thực, ký ức và bản sắc, nhưng với một sức sống kinh tế mới.
