Nghịch lý không nằm ở tổng số chỗ học
Xét tuyển lớp 10 là cách lựa chọn học sinh dựa trên các tiêu chí đánh giá được công bố, thay vì chỉ căn cứ vào kết quả một kỳ thi đầu vào; tại TP.HCM, phương thức này đang được nghiên cứu để phối hợp với thi tuyển theo điều kiện từng địa bàn. Ngày 30.10, Sở GD-ĐT cho biết Bộ GD-ĐT đang lấy ý kiến dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp, dự kiến thay thế Thông tư 30/2024/TT-BGDĐT, làm cơ sở pháp lý cho tuyển sinh năm học 2027–2028. Đây chưa phải quyết định bỏ thi hay chuyển toàn thành phố sang xét tuyển: điều đáng bàn là làm sao để chỗ học còn trống trở thành cơ hội thực tế cho học sinh quanh trường.
Nghịch lý đã lộ rõ trong kỳ tuyển sinh năm 2026: hơn 3.000 học sinh trúng tuyển hệ đại trà không làm thủ tục nhập học. Khi tuyển bổ sung, có trường nhận nhiều học sinh ở xa, trong khi một số em sống gần trường lại không đạt ngưỡng điểm. Con số chỉ tiêu toàn thành phố vì thế không phản ánh đầy đủ khả năng tiếp cận. Với gia đình, trường gần nhà đồng nghĩa với thời gian đưa đón hợp lý hơn, giảm gánh nặng đi lại và giúp học sinh duy trì việc học ổn định. Một ghế trống mà học sinh địa phương không thể vào, hoặc không thể theo học lâu dài, chưa thể xem là đáp ứng nhu cầu.
Vì sao còn chỗ mà học sinh gần trường vẫn trượt?
Thi tuyển tạo ra một ngưỡng điểm chung, nhưng không bảo đảm phân bổ thí sinh khớp với từng khu vực. Học sinh có thể chọn nguyện vọng theo sức cạnh tranh và khả năng trúng tuyển, còn một trường ít người đăng ký nguyện vọng đầu vẫn có thể không tuyển đủ. Đến lúc bổ sung, học sinh ở xa có thể nhận chỗ, trong khi em ở gần nhưng không đạt điểm chuẩn vẫn bị loại. Theo thông tin ngành giáo dục ghi nhận, nhóm tuyển bổ sung còn có xu hướng chuyển trường sau một năm, khiến việc ổn định lớp học thêm khó khăn.
Quy mô học sinh khiến bài toán càng cấp thiết: năm học 2026–2027, TP.HCM có khoảng 210.932 học sinh lớp 9; lượng đăng ký dự tuyển năm 2027 được dự báo khoảng 186.000 em, nhưng đây là dự báo chứ không phải số hồ sơ thực tế hay chỉ tiêu đã giao. Sở cũng xác nhận thành phố chưa có chỉ tiêu lớp 10 công lập chính thức cho năm học 2027–2028. Chỉ tiêu sẽ được tính sau khi trường rà soát phòng học, giáo viên và năng lực tiếp nhận. Vì vậy, không nên đánh đồng chỗ trống ở một trường với chỗ học phù hợp, có thể tiếp cận và duy trì được.
Xét tuyển có thể giúp, nhưng phải đúng nơi và rõ cách làm
Sở GD-ĐT giao các phòng chuyên môn nghiên cứu kết hợp linh hoạt thi tuyển lớp 10 và xét tuyển, thay vì áp dụng một phương thức đồng loạt cho mọi trường. Các hướng xem xét gồm trường có số đăng ký nguyện vọng 1 thấp hơn chỉ tiêu, địa bàn có ít trường THCS, hoặc trường nhiều năm có điểm chuẩn thấp. Những dấu hiệu này có thể giúp nhận diện nơi nguồn tuyển tại chỗ hạn chế và sức cạnh tranh đầu vào thấp; chúng không nên trở thành lý do tự động gắn nhãn trường hay hạ thấp yêu cầu công bằng.
Để xét tuyển đáng tin, tiêu chí đánh giá phải minh bạch và áp dụng thống nhất giữa học sinh từ các trường THCS khác nhau; đồng thời cần quy định cách xử lý khi số hồ sơ vượt chỉ tiêu. Nếu thiếu những bảo đảm ấy, đổi từ thi sang xét có thể chỉ thay hình thức cạnh tranh, không tháo được bất bình đẳng trong cơ hội. Phương thức mới cũng không tự tạo thêm phòng học hay giáo viên. Muốn giảm cảnh có chỗ mà vẫn thiếu cơ hội, TP.HCM cần ghép cách tuyển sinh phù hợp với năng lực tiếp nhận thật của từng trường.
Phụ huynh cần chờ hướng dẫn chính thức
Ở thời điểm hiện tại, gia đình không nên hiểu việc nghiên cứu xét tuyển là cam kết trường gần nhà chắc chắn nhận học sinh, cũng không nên mặc định kỳ thi sẽ bị bỏ. Phương án chi tiết chỉ được triển khai sau khi quy chế của Bộ GD-ĐT chính thức ban hành; tiếp đó, Sở hoàn tất tham mưu và trình UBND TP.HCM xem xét, quyết định. Trong quý IV năm 2026, Sở dự kiến yêu cầu các đơn vị rà soát cơ sở vật chất, đội ngũ và năng lực tiếp nhận để làm căn cứ tính toán, điều chỉnh chỉ tiêu.
Điều phụ huynh cần theo dõi là trường nào thuộc diện xét tuyển, điều kiện đăng ký ra sao và chỉ tiêu của từng trường được giao thế nào. Sở cũng dự kiến tăng cường tư vấn về các lộ trình sau THCS, gồm THPT công lập, tư thục, giáo dục thường xuyên – giáo dục nghề nghiệp, trung cấp và cao đẳng. Kết luận quan trọng không phải thi hay xét, mà là cơ hội phải gắn với thông tin rõ ràng, khả năng đi học thực tế và sức chứa đã được kiểm chứng. Chỉ khi ba yếu tố ấy đi cùng nhau, phương án mới có thể biến chỗ trống thành chỗ học thực sự.
