Kỳ thi vào lớp 10: cửa ải quyết định chỗ học, không chỉ là một bài thi
Kỳ thi vào lớp 10 là kỳ thi tuyển sinh từ bậc trung học cơ sở lên trung học phổ thông, nơi học sinh lớp 9 phải cạnh tranh để giành chỗ học tại các trường công lập, trong bối cảnh số lượng chỗ học hạn chế và sự phân hóa chất lượng giữa các cơ sở giáo dục phổ thông khiến kết quả thi không chỉ quyết định ngôi trường mà còn định hình cả chiến lộ trình học tập những năm sau. Theo Giám đốc ĐHQG TP.HCM Nguyễn Thị Thanh Mai, kỳ thi vào lớp 10 hiện “cực kỳ áp lực, cạnh tranh gay gắt hơn cả kỳ thi đại học”. Nói cách khác, “cửa vào” trung học phổ thông, đặc biệt là trường công ở các đô thị lớn, đang trở thành bài kiểm tra sinh tử đối với học sinh và gia đình.
Ngày 20/9, tại phiên giải trình của Ủy ban Văn hóa và Xã hội với Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo, vấn đề này được đưa ra thẳng thắn. Việc một lãnh đạo đại học quốc gia công khai nhận định kỳ thi vào lớp 10 còn khốc liệt hơn thi đại học là tín hiệu cảnh báo: hệ thống đang đặt áp lực thi cử học sinh lớp 9 lên mức không bình thường. Khi con đường lên lớp 10 bị thắt lại, kỳ thi này không chỉ là câu chuyện điểm số, mà phản chiếu trực tiếp những bất hợp lý trong quy hoạch và đầu tư cơ sở giáo dục phổ thông.
Gốc rễ cạnh tranh tuyển sinh: thiếu chỗ học, thừa áp lực
Điểm mấu chốt không phải do đề thi khó hay giáo viên yêu cầu cao, mà do một thực tế rất “cứng”: các đô thị lớn thiếu nghiêm trọng chỗ học trung học phổ thông công lập cho học sinh. Khi cung chỗ học không kịp tăng theo nhu cầu, kỳ thi vào lớp 10 trở thành cuộc sàng lọc gắt gao, đẩy cạnh tranh tuyển sinh lên mức căng thẳng bất hợp lý. Nhiều phụ huynh tưởng rằng đây là cuộc đua cá nhân giữa các em, nhưng bản chất là cuộc chen chỗ trong một hệ thống chưa được mở rộng tương xứng với tốc độ đô thị hóa.
GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai chỉ ra rằng hệ thống trường công hiện không đủ sức chứa, trong khi hệ thống trường tư đã có sẵn. Câu hỏi bà đặt ra – liệu tiếp tục xây thêm trường công trong bối cảnh đó có lãng phí hay không – cho thấy vấn đề không chỉ là số lượng trường, mà là phân bổ nguồn lực. Khi cơ sở giáo dục phổ thông bị phân tầng rõ rệt về chất lượng, áp lực dồn lên nhóm trường “top” là tất yếu. Kỳ thi vào lớp 10 vì thế trở thành cuộc tranh suất vào một số ít trường được xem là tốt, thay vì là quá trình phân luồng học tập hợp lý.
Áp lực thi cử học sinh lớp 9: cuộc đua chiến lược hơn là học tập
Khi kỳ thi vào lớp 10 bị đẩy thành kỳ thi “khốc liệt hơn thi đại học”, học sinh lớp 9 không còn học để nắm vững kiến thức mà để sống sót qua một cuộc sàng lọc. Mỗi năm, kỳ thi này được mô tả là “cực kỳ áp lực”, và điều đó làm lệch hẳn tâm lý cũng như chiến lược ôn tập. Các em buộc phải tính toán xác suất đậu – rớt, chọn trường “an toàn”, “nguyện vọng 2”, thậm chí chấp nhận bỏ hẳn những trường tốt vì sợ tỷ lệ chọi. Học tập lúc này không còn là quá trình phát triển năng lực, mà trở thành trò chơi chiến thuật.
Áp lực thi cử học sinh kéo theo áp lực tài chính và thời gian cho gia đình: thêm lớp luyện thi, thêm giờ học thêm, thêm lo âu vì sợ rơi khỏi hệ thống trường công. Trong khi đó, sự phân hóa giữa các trường lại khiến phụ huynh càng ám ảnh chuyện chọn trường, chọn lớp, dẫn đến vòng xoáy dạy thêm – học thêm mà người lớn nào cũng nói muốn giảm. Nếu không thay đổi cấu trúc hệ thống, mọi khuyên nhủ “giảm áp lực cho con” đều chỉ dừng ở lời nói. Bởi với cơ chế hiện tại, thi lớp 10 là “trận đánh lớn” đầu đời mà không ai dám xem nhẹ.
Giải pháp chính sách: mở rộng hạ tầng giáo dục, thu hẹp khoảng cách trường lớp
Muốn kỳ thi vào lớp 10 bớt khốc liệt, không thể chỉ sửa đề thi hay thêm vài chỉ tiêu. Cần giải pháp cấp chính sách để mở rộng cơ sở hạ tầng giáo dục và tái thiết kế cách tổ chức tuyển sinh. GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai nhấn mạnh: bên cạnh việc tăng số lượng trường, điều quan trọng là thu hẹp khoảng cách về chất lượng giữa các cơ sở giáo dục. Khi khoảng cách chất lượng giảm, nhu cầu đổ dồn vào một vài trường “ngôi sao” sẽ hạ nhiệt, kéo theo cạnh tranh tuyển sinh công bằng hơn.
Một đề xuất đáng chú ý là chỉ tổ chức thi tuyển đối với trường chuyên và những chương trình thực sự cần tuyển chọn năng khiếu, tài năng. Với các trường phổ thông còn lại, có thể áp dụng cơ chế phân tuyến hoặc kết hợp xét tuyển để giảm áp lực thi cử học sinh. Đồng thời, cần quy hoạch lại, phân bố hợp lý đội ngũ giáo viên và đầu tư cơ sở vật chất cho các trường công lập chất lượng thấp, thay vì chỉ chăm chăm xây mới những “trường điểm”. Nhà nước cũng có thể đặt hàng dịch vụ giáo dục hoặc hỗ trợ học phí để học sinh có thể học tại trường tư với chi phí hợp lý. Chính cách tiếp cận này mới biến giáo dục ngoài công lập thành phần thực sự của hệ thống, thay vì là lựa chọn “bất đắc dĩ” cho những em rớt trường công.
Từ lớp 9 đến đại học: không thể để “nút thắt” nằm ở lớp 10
Điều trớ trêu là trong khi Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định đã trao quyền tự chủ tối đa cho các trường đại học trong hoạt động chuyên môn và học thuật, thì ở bậc phổ thông, hệ thống lại bị tắc nghẽn ngay tại cửa vào lớp 10. Khi “cửa ải” lớp 10 chật chội hơn cả thi đại học, thông điệp ngầm gửi tới xã hội là: ai không chen được vào trường công tốt từ lớp 10 sẽ bị xếp vào “chiếu dưới” suốt nhiều năm sau.
Nếu thực sự muốn xây dựng hệ thống giáo dục mở, đa dạng và công bằng, chúng ta phải dời “nút thắt” ra khỏi kỳ thi vào lớp 10. Mở rộng cơ sở giáo dục phổ thông, thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường, và sử dụng linh hoạt cả nguồn lực công lập lẫn ngoài công lập không chỉ là bài toán hạ tầng, mà là bước đi chiến lược để giảm cạnh tranh tuyển sinh méo mó. Khi đó, kỳ thi vào lớp 10 sẽ trở lại đúng nghĩa: một kỳ đánh giá năng lực bình thường, không phải cuộc chiến sinh tử quyết định tương lai của một đứa trẻ 15 tuổi.
