Sức khỏe học đường: không thể chỉ giao cho nhà trường
Xây dựng hệ sinh thái sức khỏe trong trường học là cách tổ chức đồng bộ giữa nhà trường, ngành y tế, gia đình và chính quyền địa phương để chăm sóc sức khỏe thể chất, sức khỏe tâm thần học sinh và phòng ngừa rối loạn tâm thần từ sớm thông qua giáo dục, phát hiện sớm và can thiệp liên ngành có quy trình rõ ràng. Đây không còn là chuyện “thêm vài buổi truyền thông”, mà là một thay đổi tư duy: coi sức khỏe là năng lực cốt lõi cần được hình thành ngay từ tuổi học đường. Điểm khởi phát của sự thay đổi này là những thách thức ngày càng rõ về sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của trẻ em. Khi nhiều vấn đề chỉ được phát hiện lúc đã nghiêm trọng, mọi can thiệp đều trở nên khó khăn và để lại hệ quả dài lâu. Nếu chúng ta tiếp tục xem sức khỏe học đường là nhiệm vụ phụ của giáo viên chủ nhiệm hay phòng y tế trường, chúng ta sẽ chấp nhận việc trẻ em lớn lên mang theo những sang chấn không cần thiết. Chính vì vậy, câu hỏi không phải là “có nên làm không”, mà là “chúng ta có dám thiết kế lại toàn bộ hệ thống, đặt trẻ ở trung tâm hay không”.
Giáo dục sức khỏe chủ động: phòng ngừa bắt đầu từ thói quen
Ngày 11/8, một biên bản ghi nhớ về chương trình "Chăm sóc sức khỏe chủ động và toàn diện trong học đường" đã được ký kết giữa một trung tâm chăm sóc sức khỏe cộng đồng và hệ thống trường tư thục, mở ra cách tiếp cận tích hợp sức khỏe vào quá trình giáo dục. Đây là tín hiệu cho thấy giáo dục sức khỏe không còn dừng ở khẩu hiệu, mà trở thành cấu phần của chương trình sức khỏe trường học. Ở bậc mầm non và tiểu học, trọng tâm là dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động, vệ sinh và các thói quen lành mạnh hằng ngày; lên trung học, nội dung chuyển dần sang tự nhận thức, quản lý cảm xúc, kỹ năng tự bảo vệ, tái tạo sức khỏe tinh thần và chịu trách nhiệm với lựa chọn của bản thân. Cách tiếp cận này không chỉ giúp phòng ngừa rối loạn tâm thần, mà còn trang bị cho học sinh "năng lực sống khỏe", một năng lực được đánh giá là quan trọng không kém bất cứ môn học nào. Nếu nhà trường coi những tiết về sức khỏe là giờ phụ, học sinh sẽ hiểu rằng sức khỏe tinh thần của mình cũng chỉ là chuyện phụ. Đó là thông điệp nguy hiểm.
Hệ sinh thái sức khỏe: khi mỗi bên phải có trách nhiệm rõ ràng
Dù chính sách đã phân định trách nhiệm cho các chủ thể, thực tế vẫn tồn tại khoảng trống lớn về phân bổ nguồn lực và cơ chế phối hợp. Giáo viên hiện là người gần học sinh nhất, dễ nhận ra những thay đổi tâm lý, hành vi, nhưng từ nhận diện đến hỗ trợ hiệu quả vẫn là một quãng đường dài, đặc biệt với các ca cần can thiệp tâm lý, y tế hoặc dịch vụ xã hội. Một hệ sinh thái sức khỏe đúng nghĩa đòi hỏi quy trình phối hợp ngay tại từng cơ sở giáo dục: giáo viên phát hiện bất thường thì biết báo cho ai, chuyển thông tin thế nào, cơ quan nào chịu trách nhiệm ở bước tiếp theo. Gia đình phải được coi là đối tác, không phải "khách"; thông tin về sức khỏe tâm thần học sinh cần được chia sẻ thường xuyên, có bảo mật và trên tinh thần cùng tìm giải pháp. Theo một ý kiến quản lý, muốn hệ sinh thái sức khỏe thực sự vận hành, phải rà soát và phân định rõ trách nhiệm của nhà trường, ngành y tế, chính quyền địa phương và gia đình trong từng nhóm nhiệm vụ, từ chăm sóc sức khỏe ban đầu đến tư vấn tâm lý và phòng ngừa nguy cơ. Nếu mỗi bên chỉ làm phần việc riêng lẻ, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến những ca khủng hoảng tâm lý bị “đá bóng” qua lại cho đến khi quá muộn.
Chữ "chủ động" trong phòng ngừa rối loạn tâm thần học sinh
Nghiên cứu chỉ ra rằng các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em, thanh thiếu niên thường nằm trong hai nhóm: rối loạn hướng nội như rút lui, trầm cảm, lo âu, và rối loạn hướng ngoại như gây hấn, bốc đồng, không tuân thủ. Hai nhóm này không tách biệt mà có thể xuất hiện đồng thời trong một em học sinh. Điều đó có nghĩa là nếu chúng ta chỉ xử lý biểu hiện bề mặt (nghịch phá, chống đối), ta có thể bỏ sót phần chìm là đau buồn, cô đơn và tuyệt vọng. Các chương trình đã được nghiên cứu như Chương trình Kết nối được khuyến nghị đưa vào trường học để giúp học sinh không phát triển các triệu chứng hướng nội khi đang có nguy cơ, đồng thời nâng cao năng lực học tập và cảm xúc xã hội, để trẻ khỏe mạnh và hạnh phúc hơn khi đến trường. Một điểm đáng chú ý trong Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026–2035 là mục tiêu: 100% trẻ em, học sinh, sinh viên được kiểm tra, khám sức khỏe hoặc khám sàng lọc ít nhất một lần mỗi năm và được cập nhật thông tin trên Sổ sức khỏe điện tử kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Đó là cách nhà nước dịch khái niệm "phòng ngừa" thành hành động cụ thể: không chờ vấn đề đến rồi mới chữa.
Từ chính sách đến hành động: đặt trẻ ở trung tâm hệ sinh thái
Chương trình sức khỏe trường học giai đoạn 2026–2035 đặt ra lộ trình rõ ràng: đến năm 2030, các cơ sở giáo dục cơ bản phải đáp ứng yêu cầu về nhân lực y tế trường học, phòng y tế, thuốc, trang thiết bị thiết yếu, nước sạch, vệ sinh, an toàn thực phẩm và tổ chức kiểm tra, theo dõi, quản lý sức khỏe người học. Giai đoạn 2031–2035 hướng đến hoàn thiện các điều kiện nhân lực, cơ sở vật chất, dịch vụ chăm sóc sức khỏe trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Quan trọng hơn, chương trình nhấn mạnh củng cố y tế trường học theo hướng chuyên nghiệp, tăng tư vấn tâm lý, giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng ứng phó với nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, và phối hợp giữa nhà trường, gia đình, cơ sở y tế trong phát hiện sớm, hỗ trợ, can thiệp khi học sinh có nguy cơ gặp vấn đề sức khỏe tâm thần. Trong năm học 2026–2027, một chương trình thí điểm chăm sóc sức khỏe chủ động dự kiến sẽ khảo sát nhu cầu, điều kiện thực tế và xây dựng kế hoạch chuyên môn, truyền thông theo từng cấp học. Nếu những kế hoạch này được triển khai với đúng tinh thần "trẻ làm trung tâm", hệ sinh thái sức khỏe sẽ không dừng ở văn bản. Nó sẽ hiện diện trong mỗi lớp học, mỗi phòng y tế, mỗi cuộc trò chuyện giữa giáo viên – phụ huynh – nhân viên y tế. Khi đó, phòng ngừa rối loạn tâm thần không còn là khẩu hiệu, mà trở thành trải nghiệm hàng ngày của học sinh.
