Khi AI bước vào không gian ký ức chiến tranh
AI phục dựng ảnh và hỗ trợ tìm kiếm hài cốt là việc dùng trí tuệ nhân tạo để khôi phục hình ảnh liệt sĩ, đối chiếu dữ liệu không gian – thời gian và tổng hợp nhiều nguồn thông tin, nhằm phục dựng di sản lịch sử Việt Nam và hỗ trợ các gia đình tìm lại dấu vết người thân đã hy sinh. Ở Quảng Trị, Công an xã Phú Trạch triển khai mô hình “AI phục dựng ảnh”, miễn phí chỉnh sửa những bức ảnh cũ, mờ, rách, phai màu, ưu tiên gia đình liệt sĩ, thương binh, người có công. Tại Gia Lai, lãnh đạo tỉnh yêu cầu nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong định vị, phân tích, đối chiếu dữ liệu để xác định khu vực nghi còn mộ liệt sĩ ở Đồi Xuân Sơn. Điểm chung: công nghệ công cộng được dùng để giải quyết những nhu cầu rất người, rất cảm xúc, chứ không chỉ là bài toán kinh doanh hào nhoáng.
Từ bức ảnh liệt sĩ mờ nhạt đến kỷ vật rõ nét
Ở Quảng Trị, các mô hình “AI Photo Restoration” không chỉ là thử nghiệm kỹ thuật mà là một lựa chọn đạo lý. Công an xã Phú Trạch và Bố Trạch dùng AI phục dựng ảnh liệt sĩ, người có công và cả ảnh ông bà, cha mẹ, ảnh cưới của người dân, hoàn toàn miễn phí. Trong bối cảnh nhiều gia đình, đặc biệt là thân nhân liệt sĩ, chỉ còn duy nhất một tấm hình làm kỷ vật, việc làm này chạm đúng nhu cầu tinh thần: giữ lại gương mặt, ánh mắt, màu áo năm xưa. Một tấm hình liệt sĩ Gia Thanh Cát sau khi được phục dựng đã được trao lại cho gia đình, với khuôn mặt gần như nguyên vẹn, sắc nét. Thân nhân liệt sĩ Phạm Văn Lâm cũng chia sẻ cảm giác như “gia đình được đoàn tụ với người thân” khi nhìn tấm ảnh đã rõ lại sau gần 40 năm kể từ ngày anh hy sinh mà phần mộ vẫn chưa tìm thấy. Trong những câu chuyện đó, công nghệ không đứng trên con người, mà cúi xuống nâng niu ký ức.
AI tìm kiếm hài cốt: dữ liệu lạnh phục vụ nỗi đau nóng
Tại Đồi Xuân Sơn (xã Kim Sơn, Gia Lai), công nghệ được đưa vào một nhiệm vụ cực kỳ nhạy cảm: khảo sát, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, trong đó có khả năng tồn tại mộ tập thể. Địa hình phức tạp, lời kể nhân chứng và hồ sơ lịch sử đôi khi không trùng khớp, nên tỉnh yêu cầu dùng trí tuệ nhân tạo để định vị, phân tích, đối chiếu và tổng hợp nhiều nguồn dữ liệu, từ hiện trường đến tài liệu lưu trữ. Cùng lúc, lực lượng chức năng dùng flycam để lập bản đồ hình ảnh từ trên không, sau đó đối chiếu với dấu tích địa hình và kết quả khảo sát trực tiếp. Đây là một dạng AI tìm kiếm hài cốt: hệ thống xử lý dữ liệu lạnh, nhiều lớp, để phục vụ những nỗi đau nóng của gia đình liệt sĩ – những người đã chờ đợi hàng chục năm để biết người thân nằm ở đâu. Công tác này được nhấn mạnh là phải “thận trọng, khoa học và tỉ mỉ”, đảm bảo không bỏ sót bất kỳ dấu tích nào.
Công nghệ công cộng: khi Nhà nước làm gương trong ứng dụng AI
Điểm hấp dẫn của các sáng kiến ở Quảng Trị và Gia Lai là cách chúng đi ngược xu hướng coi AI là công cụ tăng doanh số hay tối ưu quảng cáo. Đây là công nghệ công cộng, do lực lượng công an và quân đội sử dụng để phục vụ dân, không thu phí, gắn với nhiệm vụ chính trị và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” trong di sản lịch sử Việt Nam. Trưởng Công an xã Phú Trạch khẳng định mô hình phục dựng ảnh bằng AI được triển khai với mong muốn dùng công nghệ làm những việc thiết thực cho người dân. Còn tại Đồi Xuân Sơn, lãnh đạo tỉnh Gia Lai yêu cầu các đơn vị “tập hợp, hệ thống hóa toàn bộ thông tin”, sử dụng AI và flycam để nâng cao hiệu quả xác định vị trí tìm kiếm. Dù AI phụ trách phần phân tích, đối chiếu dữ liệu, quyết định cuối cùng – đào xới, kết luận địa bàn, công nhận danh tính – vẫn là trách nhiệm của con người, với hồ sơ chặt chẽ, có cơ sở khoa học và thực tiễn.
Tương lai: kết nối computer vision với bản đồ ký ức
Những mô hình AI phục dựng ảnh ở Quảng Trị chính là một dạng computer vision – thuật toán xử lý, tô màu, làm sắc nét hình ảnh cũ để đưa ký ức về gần với hiện tại. Trong khi đó, hướng nghiên cứu AI tại Gia Lai cho thấy một nhánh khác: trí tuệ nhân tạo xử lý dữ liệu không gian, bản đồ từ flycam, tài liệu lịch sử và lời kể nhân chứng để khoanh vùng vị trí mộ liệt sĩ. Khi hai dòng công nghệ này gặp nhau, ta có một bức tranh mới về bảo tồn di sản lịch sử Việt Nam: không chỉ là những di tích trên mặt đất, mà là “di sản ẩn” dưới lòng đất và trong album gia đình. Câu hỏi lớn không phải là có dùng AI hay không, mà là dùng thế nào để tôn trọng nỗi đau và sự thiêng liêng. Nếu tiếp tục giữ nguyên tắc: AI xử lý dữ liệu, con người quyết định những việc liên quan đến danh tính, ký ức, thì công nghệ sẽ trở thành đồng minh, không phải kẻ xâm phạm, trong hành trình đưa liệt sĩ trở về với đất mẹ, đồng đội và gia đình.
