Ảnh dưới mộ liệt sĩ: ký ức giấy bạc màu và bước ngoặt nhận diện
Phục chế ảnh chiến tranh là quá trình dùng kỹ thuật số và phương pháp bảo tồn ảnh cổ để khôi phục chi tiết, sắc độ và thông tin từ những bức ảnh giấy đã hư hại nặng, thường được tìm thấy trong mộ liệt sĩ Việt Nam hoặc từ di vật cá nhân, nhằm phục vụ xác định danh tính lịch sử và kết nối lại với thân nhân sau nhiều thập niên. Trong đợt khai quật phần mộ số 42, hàng 3, khu C tại Nghĩa trang liệt sĩ Nghĩa Lâm, xã Trà Giang, Quảng Ngãi, đội lấy mẫu phát hiện một chiếc ví cũ chứa bức ảnh chân dung người phụ nữ đã nhoè màu cùng vài vật dụng cá nhân. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Ngãi không coi đây là di vật bên lề, mà phục chế ngay để biến mảnh giấy mục thành manh mối nhận diện. Trước đó, tại nghĩa trang liệt sĩ Đức Minh, xã Mỏ Cày, cùng tỉnh, tổ lấy mẫu cũng tìm thấy hai ảnh chân dung một người đàn ông và một người phụ nữ rồi chuyển cho Công an tỉnh phục dựng. Đây không chỉ là câu chuyện cảm động, mà là một bước ngoặt: những mộ vô danh bắt đầu có gương mặt.
Từ Minh Đức (Đồng Nai) đến Phú Thọ: bức ảnh 1968 trở về từ lòng đất
Nếu Quảng Ngãi cho thấy giá trị của ảnh chân dung đơn lẻ, thì câu chuyện ở Minh Đức (Đồng Nai) chứng minh sức nặng của một bức ảnh tập thể. Trong khi xử lý di vật tại một mộ chứa bốn liệt sĩ ở Minh Đức, lực lượng K72 của Ban Chỉ huy quân sự thành phố đã tìm thấy bức ảnh sáu người đã phai gần hết sau hơn nửa thế kỷ chôn vùi. Ảnh được chụp lại, gửi cho cộng tác viên phục chế rồi chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội trong các nhóm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Kết quả, ông Nguyễn Gia Chính (sinh năm 1950, Phường Thống Nhất, Phú Thọ) nhận ra mình là người đàn ông đứng giữa bức ảnh sáu người, chụp ngày 1-6-1968 tại Hòa Bình, khi họ mới học lớp 7. Theo nguồn này, “bức ảnh mà ông Chính giữ được chụp ngày 1-6-1968; năm người trong ảnh hiện vẫn còn sống”. Tấm hình Duẩn mang theo vào chiến trường Nam, tưởng mất vĩnh viễn, lại trở thành cầu nối đưa anh trở về.
Bên trong phòng phục chế: từ ví da ẩm mốc đến file ảnh có thể phóng lớn
Đằng sau khoảnh khắc gia đình vỡ òa khi nhìn thấy khuôn mặt người thân là cả một quy trình kỹ thuật tỉ mỉ. Các lực lượng quân sự địa phương và cộng tác viên phục chế bắt đầu từ việc chụp lại di vật ở độ phân giải cao, xử lý bề mặt ảnh đã dính bùn đất, nấm mốc, rồi dùng phần mềm chỉnh tương phản, làm rõ đường nét và khử nhiễu. Những bức ảnh hơn 50 năm tuổi được khôi phục đủ chi tiết để nhận ra gương mặt, vết gấp, thậm chí nét chữ ghi phía sau. Team K72 tại Minh Đức đã chụp lại toàn bộ ảnh tìm thấy trong ví da, cùng bút khắc tên, bình nước, súng… rồi gửi cho cộng tác viên phục chế, coi đó là bằng chứng bổ sung cho hồ sơ nhận diện. Trong khi đó, Quảng Ngãi chứng minh lực lượng quân sự địa phương hoàn toàn có thể tự xây dựng năng lực bảo tồn ảnh cổ khi Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh trực tiếp phục chế ảnh người phụ nữ, còn Công an tỉnh phục dựng hai ảnh chân dung khác.
Ảnh cổ như chứng cứ pháp lý: kết hợp ADN, hồ sơ và ký ức sống
Giá trị lớn nhất của phục chế ảnh chiến tranh không phải ở tính thẩm mỹ, mà ở khả năng tham gia quy trình xác định danh tính lịch sử. Ảnh từ ví da, từ vật dụng cá nhân là bằng chứng trực quan gắn liền với người đã khuất, giúp đối chiếu với hồ sơ, lời kể nhân chứng và kết quả giám định ADN. Tại Quảng Ngãi, sau khi phục chế, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh phối hợp cơ quan chuyên môn và địa phương đối chiếu hồ sơ, xác minh thông tin để sớm tìm thân nhân liệt sĩ. Hai ảnh chân dung phục dựng ở nghĩa trang Đức Minh đã giúp đơn vị tiếp nhận nhiều thông tin quan trọng, trong đó có chia sẻ của bà Kiều Thị Minh Huệ về khả năng liên quan đến liệt sĩ Kiều Phẩm. Ở Đồng Nai, gia đình liệt sĩ Lê Công Duẩn đang thu thập giấy tờ cần thiết để làm thủ tục xét nghiệm ADN, song song với việc dùng bức ảnh nhóm như một chứng cứ mấu chốt. Mỗi tấm ảnh cổ được bảo tồn đúng cách là một mảnh ghép pháp lý, tăng xác suất gắn đúng tên với đúng hài cốt.
Ý nghĩa nhân văn và trách nhiệm tương lai với những bức ảnh chiến tranh
Các dự án phục chế ảnh chiến tranh tại mộ liệt sĩ Việt Nam đang cho thấy một bài học rõ ràng: công nghệ chỉ có ý nghĩa khi gắn với trách nhiệm lịch sử. Từ Quảng Ngãi đến Minh Đức, 26 hài cốt liệt sĩ được tìm thấy cùng nhiều kỷ vật như bút khắc tên, bình nước, ảnh chân dung, ảnh tập thể. Những vật nhỏ bé ấy, nếu bị xem nhẹ, sẽ bị tiêu hủy theo thời gian. Nhưng khi được ghi hình, phục chế và chia sẻ rộng rãi để tìm nhân chứng, chúng trở thành “hồ sơ mở” cho cả cộng đồng cùng tham gia nhận diện. Các lực lượng quân sự, công an đã khởi động, song để bảo tồn ảnh cổ bền vững, cần thêm sự tham gia của giới lưu trữ, các nhà sử học và cả người dân đang giữ ảnh gia đình thời chiến. Kết luận không thể mềm hơn: mỗi bức ảnh cũ trong ví áo, trong rương gỗ hay dưới lòng đất đều có thể là chìa khóa đưa một liệt sĩ vô danh trở lại tên họ, quê hương và vòng tay người thân.
