Não tuổi teen dễ bị nicotine tác động
Nicotine trong vape là chất gây nghiện tác động lên hệ thần kinh; ở người trẻ, não còn phát triển nên dễ tiếp nhận nicotine, hình thành lệ thuộc và suy giảm ghi nhớ, sự minh mẫn. Đây không phải rủi ro chỉ dành cho người hút lâu năm: thanh thiếu niên có thể đánh giá thấp tác hại trong khi não vẫn đang hoàn thiện. Theo ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương, não bộ tiếp tục phát triển, đặc biệt trong giai đoạn thanh thiếu niên và kéo dài tới 25 tuổi. Các thụ thể của não tiếp nhận nicotine mạnh ở giai đoạn này, tạo cảm giác thích thú và khiến người trẻ dễ nghiện hơn. Vì vậy, câu hỏi vape ảnh hưởng não bộ không nên được xem nhẹ: sự thay đổi có thể biểu hiện qua khả năng học tập và hoạt động thường ngày, chứ không nhất thiết bắt đầu bằng một biến cố rõ rệt.
Nicotine hại thanh thiếu niên không chỉ vì có thể tạo cảm giác dễ chịu nhất thời. Não đang phát triển nhạy cảm hơn với chất gây nghiện, trong khi bản lĩnh và khả năng chống lại sự lôi kéo chưa vững như ở người trưởng thành. Đây là lý do suy nghĩ “thử một lần sẽ không sao” rất đáng ngại: một hoặc hai lần dùng không bảo đảm rằng người trẻ sẽ không lệ thuộc. Tổ chức Y tế Thế giới xác định thuốc lá và thuốc lá điện tử đều có hại cho sức khỏe, không có mức độ nào được xem là an toàn. Với não tuổi teen, đừng biến sự tò mò thành phép thử.
Những thay đổi về trí nhớ và hệ thần kinh
Tác động của nicotine và thuốc lá có thể âm thầm làm xáo trộn sinh hoạt, vì những thay đổi ban đầu đôi khi bị hiểu nhầm là áp lực học hành hay tính khí tuổi mới lớn. Bác sĩ Trần Ngọc Lưu Phương cho biết thuốc lá có thể khiến tế bào trong hệ thần kinh phân chia lộn xộn, làm hoạt động thần kinh chệch choạc: lúc nhớ lúc quên, dễ căng thẳng, thậm chí mất ngủ. Về lâu dài, người học có thể mau quên, kém minh mẫn và giảm sự sắc bén. Đây là những dấu hiệu cần được đặt trong bối cảnh đầy đủ, không nên vội quy kết mọi thay đổi cho vape. Nhưng nếu chúng đi cùng việc sử dụng thuốc lá hoặc vape, đó là lý do nghiêm túc để xem xét nguy cơ nicotine.
Một số bạn trẻ có thể tin rằng nicotine giúp tập trung hoặc làm dịu căng thẳng, nhất là trong mùa thi. Cảm giác hưng phấn và giảm stress thoáng qua có thể khiến lời đồn ấy nghe hợp lý, nhưng không đồng nghĩa với lợi ích bền vững. Khi lệ thuộc, cảm giác nhẹ nhõm sau khi dùng có thể chỉ là sự thỏa mãn cơn thèm; dùng nicotine để xử lý áp lực dễ đẩy người trẻ vào vòng lặp phụ thuộc. Tài liệu cũng cảnh báo việc học về lâu dài có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng mau quên và giảm minh mẫn. Gọi vape là cách “giải tỏa” vì thế có thể che khuất cái giá phải trả cho khả năng học tập và sức khỏe thần kinh.
Lầm tưởng vô hại và áp lực từ bạn bè
Một quan niệm sai phổ biến là vape vô hại, hoặc thử vài hơi sẽ không thể dẫn đến nghiện. Dù sản phẩm được quảng bá hay chuyền tay dưới hình thức nào, lời khẳng định “không sao đâu” không làm thay đổi bằng chứng về tác hại. Thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và vape đều có hại; không nên xem loại này là lựa chọn an toàn hơn loại khác. Sự tò mò, mong muốn thể hiện bản thân và lời khích tướng như “hút vài lần đâu có sao” có thể khiến thanh thiếu niên thử trước khi kịp cân nhắc hậu quả. Không có cơ sở để tin rằng một vài lần dùng chắc chắn sẽ tránh được lệ thuộc; thông điệp thận trọng nhất là không thử.
Áp lực học tập cũng dễ khiến lời mời dùng vape được gắn với lời hứa giảm stress. Nicotine có thể tạo cảm giác hưng phấn và giảm căng thẳng nhất thời do kích thích, nhưng đó không phải cách giải quyết áp lực lâu dài. Khi cơ thể thèm nicotine, việc dùng tiếp có thể tạo cảm giác dễ chịu vì cơn thiếu được xoa dịu; nhầm cảm giác ấy với năng lực tập trung tốt hơn là một cái bẫy. Dấu hiệu nghiện vape có thể bắt đầu từ sự lệ thuộc: nhớ, thèm hoặc cảm thấy thiếu khi không có sản phẩm. Những biểu hiện đó không nên bị xem là chuyện đùa hay một thói quen thời trang.
Đừng xem nhẹ rủi ro và quy định hiện hành
Thuốc lá điện tử nguy hiểm không chỉ vì nicotine có thể gây lệ thuộc, mà còn vì niềm tin “ít hại hơn” dễ khiến người trẻ bỏ qua nguy cơ. Theo quy định được nêu trong nguồn, từ ngày 1/1/2025, thuốc lá điện tử, còn gọi là thuốc lá thế hệ mới, bị cấm mua bán, trao đổi và sử dụng; người sử dụng có thể bị phạt. Đây là một lý do nữa để không coi vape là món đồ vô hại hay phụ kiện thể hiện cá tính. Với học sinh từ 14 đến 18 tuổi, lời khuyên “đừng thử” cần được xem là ranh giới bảo vệ sức khỏe, không phải sự cấm đoán thiếu căn cứ. Sinh viên dưới 25 tuổi cũng cần lưu ý rằng não bộ vẫn trong giai đoạn phát triển.
Kết luận cần nhớ rất rõ: vape và thuốc lá không phải công cụ giảm căng thẳng an toàn, còn nicotine có thể kéo người trẻ vào lệ thuộc khi não vẫn đang phát triển. Tình trạng nhớ, thèm, cảm thấy thiếu khi không có sản phẩm; cùng những biểu hiện như hay quên, giảm minh mẫn, căng thẳng hoặc mất ngủ, là những điều không nên gạt đi nếu đi kèm việc sử dụng. Không phải mọi thay đổi đều chứng minh một người đang dùng nicotine, nhưng cũng không nên chờ đến khi việc học sa sút mới nhìn nhận nguy cơ. Trước lời rủ rê “thử một chút”, lựa chọn an toàn nhất vẫn là từ chối ngay từ đầu.
