Khoảng trống dịch vụ chăm sóc trưa: cái giá phụ huynh trả cho lịch học mới
Dịch vụ chăm sóc trưa học là hình thức nhà trường tổ chức ăn trưa, nghỉ trưa và trông giữ học sinh ngay tại trường giữa hai buổi, giúp trẻ học theo lịch học mới 2 buổi/ngày mà không phải di chuyển về nhà, đồng thời cho phụ huynh đi làm toàn thời gian có thể yên tâm với công việc mà vẫn đảm bảo con được chăm sóc an toàn và đủ thời gian nghỉ ngơi giữa ngày. Đầu năm học, điều đáng nói ở TP.HCM không phải chuyện có học 2 buổi hay không, mà là việc quá nhiều trường học Hồ Chí Minh chưa kịp chuẩn bị dịch vụ chăm sóc trưa học, khiến phụ huynh bị kéo rời khỏi công việc, phải xoay xở thời gian, sức lực và cả những mối quan hệ gia đình để lấp vào khoảng trống quản lý học sinh giữa trưa.
Ngày 7/9, nhiều trường tiểu học ở TP.HCM thông báo chưa thể tổ chức bán trú cho học sinh dù lịch học mới yêu cầu học 2 buổi/ngày. Hung Vương là ví dụ điển hình: sau khi sáp nhập Chi Lăng, trường mới có 1.029 học sinh thì 935 em đăng ký bán trú nhưng lại chưa hoàn tất thủ tục pháp lý để ký hợp đồng với đơn vị cung cấp suất ăn. Cùng thời điểm, Nguyễn Văn Trỗi, Lý Nhơn, Đông Đa được nhập thành một trường Nguyễn Văn Trỗi mới, nhưng toàn bộ con dấu, tài khoản ngân hàng, chuẩn hóa cơ sở vật chất vẫn còn dang dở. Trường có thể mở lớp, có thể dạy, nhưng không thể cho trẻ ở lại trưa. Khi hệ thống được tái cấu trúc để tăng hiệu quả, thành phố đã không tính đủ chi phí xã hội của một vài tuần thiếu dịch vụ chăm sóc trưa học.
Phụ huynh đi làm bị buộc phải "sắp lịch quanh giờ tan học"
Tại cổng Nguyễn Văn Trỗi, trước 10h30 sáng đã đông kín xe máy, ô tô của phụ huynh đứng chờ đón con tan buổi học sáng. Chỉ vài tiếng ít ỏi sau, họ lại quay lại đưa con đến trường cho buổi chiều bắt đầu lúc 14h. Với phụ huynh đi làm đủ 8 tiếng mỗi ngày, lịch học mới biến thành một bài toán gần như không thể giải theo cách thông thường. Nhiều người buộc phải xin nghỉ việc giữa giờ, nhiều người khác lạm dụng "quỹ hỗ trợ" là ông bà, hàng xóm, họ hàng để đón – trả trẻ. Thực tế, dịch vụ chăm sóc trưa học không hoạt động đã biến giờ trưa thành một ca làm việc thứ hai cho cả gia đình, không có lương và cũng không có lựa chọn.
Câu chuyện của bà Lâm Phúc cho thấy hệ thống đang sống nhờ sự hy sinh âm thầm của thế hệ ông bà: hai cháu học lớp 2 và 3, cha mẹ đều đi làm nên bà trở thành người phụ trách toàn bộ khung giờ giữa trưa. Trong khi đó, anh Võ Văn Minh – tài xế công nghệ – phải tạm dừng chạy xe, bỏ qua giờ cao điểm buổi trưa để đón con lớp 5 và lớp 8 từ hai trường khác nhau. Anh lo con đi bộ giữa trời nắng 32 độ C nên chấp nhận thiệt hại thu nhập để đổi lấy sự an toàn. Khi lịch học mới được thiết kế mà không có dịch vụ chăm sóc trưa học đi kèm, phần rủi ro và gánh nặng bị đẩy toàn bộ sang phụ huynh đi làm, đặc biệt là các gia đình lao động tự do, thu nhập theo ngày.
Lý do hợp lệ, nhưng cách thực hiện thiếu trách nhiệm với nhịp sống đô thị
Các trường đều có lý do chính đáng: Hung Vương tạm dừng bán trú để đáp ứng quy định an toàn thực phẩm, chuẩn bị cơ sở vật chất, nhân sự chăm sóc học sinh; Nguyễn Văn Trỗi phải chờ hoàn tất hồ sơ pháp lý, phối hợp phường đánh giá tính pháp lý của đơn vị cung cấp suất ăn; Đặng Trần Côn thì đang thi công sửa chữa nên không thể tổ chức bán trú từ 7/9. Lãnh đạo trường Nguyễn Văn Trỗi thừa nhận chưa thể ấn định thời điểm khôi phục bán trú, chỉ hứa sẽ "tổ chức lại sớm nhất có thể" sau khi hoàn tất thủ tục. Vấn đề không nằm ở quyết định đảm bảo an toàn, mà ở cách hệ thống để cho toàn bộ rủi ro thời gian rơi vào đúng giai đoạn chuyển sang lịch học mới hai buổi, khi phụ huynh còn đang thiết lập lại thói quen làm việc sau kỳ nghỉ hè.
Thành phố đang tái cấu trúc mạng lưới trường học: số cơ sở giáo dục công lập giảm từ 2.188 xuống 1.486, tức giảm 702 đơn vị, tương đương 32%, vượt mục tiêu ban đầu. Số trường liên cấp tiểu học – THCS tăng từ 14 lên 44. Đồng thời, năm học 2026–2027 dự kiến tăng thêm 96.258 học sinh, tổng số vượt 2,62 triệu em. Những con số này cho thấy quy mô lớn và áp lực quản lý là có thật. Nhưng chính vì thế, việc không xây dựng kế hoạch chuyển tiếp cho dịch vụ chăm sóc trưa học càng khó chấp nhận. Khi lịch học mới được áp dụng ngay trong lúc hàng loạt trường sáp nhập, sửa chữa, nâng cấp, đáng lẽ phải có kịch bản tạm thời cho ăn trưa, nghỉ trưa tại chỗ – dù đơn giản – thay vì yêu cầu phụ huynh "tự thu xếp thời gian" như nhiều thông báo hiện nay.
Nhịp sống gia đình bị xé lẻ, trẻ em trả giá bằng sức khỏe và thời gian nghỉ ngơi
Việc thiếu dịch vụ chăm sóc trưa học không chỉ làm đảo lộn lịch của người lớn, mà còn đánh thẳng vào chất lượng thời gian nghỉ ngơi của trẻ. Trẻ phải ra khỏi trường lúc hơn 10h30, về nhà ăn vội, nghỉ vội, rồi lại quay lại trường cho buổi chiều bắt đầu lúc 14h. Những em nhà xa phải di chuyển hai lượt giữa trưa, dưới trời nóng trên 30 độ C. Theo phản ánh của phụ huynh, quãng nghỉ trưa bị cắt nhỏ bởi việc di chuyển, khiến trẻ khó có giấc ngủ đủ, dễ mệt mỏi, thiếu tập trung ở buổi học chiều. Trường Đặng Trần Côn công bố rõ khung giờ: khối 1,2,3 tan học sáng lúc 10h35, chiều 16h25; khối 4,5 lần lượt 10h45 và 16h35. Đối với nhiều gia đình ở xa, đó là một lịch trình gần như "không nhân văn" nếu không có bán trú đi kèm.
Một số trường cố gắng giảm tác động tiêu cực bằng giải pháp tình thế: Đặng Trần Côn khuyên phụ huynh ở xa, khó thu xếp đưa đón thì liên hệ giáo viên chủ nhiệm để được hỗ trợ. Nguyễn Văn Trỗi cho biết với học sinh có hoàn cảnh đặc biệt không thể về nhà lúc trưa, trường sẽ tìm cách tạo điều kiện để các em ở lại an toàn. Nhưng đó vẫn chỉ là những ngoại lệ. Về tổng thể, chính sách đang coi việc di chuyển giữa hai buổi học là "bình thường" và mặc định gia đình sẽ tự thu xếp. Trong một đô thị có hàng triệu phụ huynh đi làm toàn thời gian, cách tiếp cận này làm tổn hại cân bằng công việc – cuộc sống, đẩy nhiều người vào tình thế phải chọn giữa công việc và con cái, thay vì được hỗ trợ để hài hòa cả hai.
Không thể xem dịch vụ chăm sóc trưa là tiện ích phụ
Nhìn từ góc độ chính sách, việc tạm dừng bán trú để đảm bảo an toàn thực phẩm và hoàn thiện pháp lý là hợp lý. Nhưng khi lịch học mới hai buổi được triển khai, dịch vụ chăm sóc trưa học không còn là tiện ích phụ, mà là cấu phần bắt buộc nếu thành phố muốn bảo vệ quyền được học mà không làm tổn hại đến quyền được sống một cuộc sống ổn định của gia đình đô thị. Kêu gọi phụ huynh "thông cảm" là cần, song không thể là giải pháp duy nhất. Ít nhất, nhà trường và chính quyền địa phương phải dự trù phương án tạm thời – từ suất ăn đơn giản, khu vực nghỉ trưa tối thiểu, tới dịch vụ trông trẻ linh hoạt – thay vì để hàng ngàn gia đình tự xoay sở trong im lặng.
Khi mạng lưới trường học Hồ Chí Minh đang được tái cấu trúc mạnh mẽ, đây là cơ hội để đưa dịch vụ chăm sóc trưa học vào thiết kế chuẩn của mọi cơ sở giáo dục công lập, thay vì coi đó là dịch vụ "tùy điều kiện". Nếu thành phố có thể tính toán chính xác việc giảm 702 đơn vị trường, tăng 30 trường liên cấp và dự báo thêm hơn 96.000 học sinh, thì cũng phải tính đến hàng trăm nghìn phụ huynh đi làm đang phụ thuộc vào sự ổn định của lịch học mới. Một hệ thống giáo dục tốt không chỉ dạy trẻ trong giờ lên lớp, mà còn tôn trọng nhịp sống của gia đình nuôi dưỡng các em. Đã đến lúc dịch vụ chăm sóc trưa không bị xem là phần hậu cần có thể trì hoãn, mà là lời cam kết rõ ràng với phụ huynh: con bạn sẽ được chăm sóc trọn ngày, và công việc của bạn được tôn trọng.
