Sai phạm tài chính trường học: Vấn đề không chỉ là những con số
Vi phạm tài chính trường học là việc các cơ sở giáo dục sử dụng, chi tiêu ngân sách không đúng chế độ, mục đích hoặc quy định pháp luật, từ tiền lương, chế độ bồi dưỡng đến quản lý tài sản công, khiến nguồn lực dành cho học sinh bị thất thoát và hiệu quả chi tiêu công bị suy giảm. Thanh tra tỉnh Gia Lai vừa công bố kết luận thanh tra đối với 8 trường THPT về việc chấp hành chương trình giáo dục phổ thông, quản lý tài chính và tài sản công. Kết quả cho thấy tổng số tiền chi sai quy định lên tới hơn 450,5 triệu đồng, phải kiến nghị thu hồi nộp ngân sách. Con số này không chỉ là bằng chứng của chi sai ngân sách trường, mà còn là lời cảnh báo về một hệ thống quản trị lỏng lẻo, nơi trách nhiệm hiệu trưởng và bộ máy quản lý chưa gắn chặt với lợi ích người học.
Chi sai ngân sách trường: Cụ thể những khoản tiền đi lệch đường
Nếu nhìn kỹ vào kết luận thanh tra, bức tranh vi phạm tài chính trường học hiện lên khá rõ nét. Trong giai đoạn 2021–2024, các trường đã chi sai chế độ tiền lương dạy thêm giờ cho giáo viên với tổng số hơn 387,7 triệu đồng. Bên cạnh đó là khoản chi sai chế độ bồi dưỡng tiết giảng thực hành cho giáo viên Giáo dục thể chất 34,9368 triệu đồng, và chi sai chế độ bồi dưỡng giờ giảng cho giáo viên môn Giáo dục quốc phòng và an ninh 27,8196 triệu đồng. Những khoản chi này được kết luận là chưa đúng quy định, buộc phải thu hồi, nộp vào tài khoản tạm giữ của Thanh tra tỉnh Gia Lai tại Kho bạc Nhà nước khu vực XV. "Tổng số tiền chi sai được kiến nghị thu hồi là khoảng 450 triệu đồng" – đây là câu nói đủ sức đặt dấu hỏi lớn về năng lực quản trị tài chính ở cấp hiệu trưởng. Sai sót không còn là chuyện cá nhân mà thành vấn đề hệ thống khi lặp lại qua nhiều năm và nhiều trường.
Quản lý tài sản công: Sự lãng phí đánh trực diện vào cơ hội học tập của học sinh
Bên cạnh vi phạm tài chính, kết luận thanh tra cũng chỉ ra hàng loạt bất cập trong quản lý tài sản công. Một số trường để bàn ghế học sinh không đúng quy cách, hư hỏng nhưng chưa sửa chữa, thay thế; tường rào bị đổ do sạt lở nhưng chưa khắc phục. Có thiết bị, vật tư dạy học không sử dụng nhưng vẫn phát sinh chi phí bảo quản; hóa chất được cấp nhưng không dùng, để lâu hết hạn rồi phải thanh lý, hủy. Nhiều tài sản cố định, máy móc, thiết bị, sách, tài liệu đã hư hỏng hoặc không còn phù hợp nội dung giáo dục nhưng chưa lập hồ sơ đề nghị thu hồi, thanh lý. Quản lý tài sản công kiểu "để đó cho xong" là một dạng lãng phí thầm lặng: tiền ngân sách vẫn phải chi cho bảo quản, sửa chữa, trong khi học sinh ngồi học trên bàn ghế hỏng, trong phòng học chật hẹp, thư viện không đạt tiêu chuẩn cơ sở vật chất mức độ 1.
Thanh tra giáo dục chỉ ra gì và trách nhiệm thuộc về ai?
Kết luận thanh tra không chỉ dừng lại ở việc thống kê con số, mà chỉ rõ nguyên nhân và trách nhiệm. Cơ quan chức năng khẳng định nguyên nhân chủ yếu là hiệu trưởng các trường trong quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công và triển khai chương trình giáo dục phổ thông chưa chặt chẽ, còn để xảy ra sai sót. Trách nhiệm được xác định thuộc về hiệu trưởng, phó hiệu trưởng phụ trách lĩnh vực cùng các tập thể, cá nhân liên quan qua các thời kỳ. Thanh tra tỉnh kiến nghị thu hồi toàn bộ số tiền chi sai, tổ chức kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm và khắc phục các tồn tại. Đồng thời, ngành giáo dục được đề nghị tăng cường kiểm tra, hướng dẫn nghiệp vụ, tham mưu đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị, bố trí đủ nhân sự và rà soát thanh lý, chuyển giao tài sản, hóa chất không có nhu cầu sử dụng. Đây là bước đi đúng, nhưng nếu chỉ dừng ở kiểm điểm và thu hồi thì nguy cơ tái diễn sai phạm vẫn còn nguyên.
Chất lượng giáo dục bị ảnh hưởng thế nào và cần sửa từ đâu?
Sai phạm tài chính và lãng phí tài sản công không phải câu chuyện nội bộ nhà trường; chúng tác động trực tiếp đến lớp học và học sinh. Nhiều trường được thanh tra đang thiếu phòng học, phòng bộ môn, giáo viên, nhân viên thiết bị; diện tích phòng học chưa bảo đảm mức tối thiểu; thư viện không đạt chuẩn cơ sở vật chất mức độ 1. Khi ngân sách bị chi sai, cơ sở vật chất xuống cấp mà không được khắc phục, học sinh là người đầu tiên chịu thiệt: môi trường học tập chật chội, thiết bị thực hành thiếu, hoạt động giáo dục đặc thù bị bỏ ngỏ. Để sửa, không thể chỉ mong chờ các cuộc thanh tra giáo dục định kỳ. Cần thiết lập cơ chế công khai ngân sách trường, tăng giám sát của giáo viên, phụ huynh, học sinh; siết chặt chuẩn năng lực quản lý tài chính, quản lý tài sản công của hiệu trưởng. Khi mỗi quyết định chi tiêu được soi chiếu bằng câu hỏi "học sinh hưởng lợi gì?", những khoản chi sai sẽ khó còn chỗ đứng.
