Thiếu hơn 3,9 triệu sách giáo khoa: Con số nhỏ trên giấy, cú sốc ngoài lớp học
Tình trạng sách giáo khoa thiếu là hiện tượng một phần nhu cầu sách của học sinh không được đáp ứng đúng thời điểm, do sai lệch dự báo, chậm trễ trong chuỗi cung ứng sách và những quyết định hành chính bất hợp lý ở cả trung ương lẫn địa phương, dẫn đến việc hàng triệu học sinh phải bước vào năm học mới mà chưa có đủ tài liệu học tập cần thiết. Theo báo cáo của bộ giáo dục đào tạo, đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Đây không phải con số “nhỏ” nếu nhìn từ phía người học: mỗi cuốn sách chưa đến tay là thêm một học sinh phải chép nhờ, một phụ huynh tiếp tục chen chúc đi mua sau khai giảng, và thêm một vết nứt niềm tin vào khả năng tổ chức của hệ thống giáo dục.
Vì sao thiếu? Sai từ dự báo đến thông điệp chính sách
Điểm xuất phát của sách giáo khoa thiếu không nằm ở nhà in, mà nằm ở những con số trên bàn làm việc của các sở, phòng, trường học. Nhà xuất bản không được phép tự in tích trữ vượt quá mức khi chưa có đơn đặt hàng vì phải bảo toàn vốn nhà nước. Nói cách khác, họ phụ thuộc hoàn toàn vào dữ liệu dự báo từ địa phương. Khi các địa phương tổng hợp chậm hoặc sai, toàn bộ chuỗi cung ứng sách phía sau bị ảnh hưởng trực tiếp. Tổng nhu cầu cập nhật lên tới 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in ban đầu chỉ 228,9 triệu và số đã cung ứng là 236,60 triệu bản. Nhu cầu phát sinh toàn quốc tăng gần 69,9 triệu bản, tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu. Đây là cú sốc mà bất kỳ hệ thống cung ứng nào cũng khó “chịu nổi”, càng không thể giải quyết trong vài tuần trước khai giảng.
Thông báo miễn phí sách giáo khoa: Thiện chí tốt nhưng triển khai vụng về
Làn sóng công bố miễn phí hoặc cho mượn sách giáo khoa ngay trong năm học 2026-2027 biến một chính sách nhân văn thành cú đảo chiều nhu cầu đầy rủi ro. Nghị định 271 yêu cầu UBND tỉnh phải dự báo nhu cầu, phê duyệt trước ngày 30/10 hằng năm và đưa sách vào thư viện trước ngày 15/6 mới được miễn phí sách trong năm học sau. Thế nhưng nghị định ban hành ngày 3/7, nhiều địa phương lại đến tháng 7–8 mới rầm rộ công bố kế hoạch miễn phí, trong khi không có dữ liệu, dự toán và thủ tục mua sắm đúng hạn. Khi tất cả trạng thái “miễn phí”, “dự kiến miễn phí”, “đề xuất hỗ trợ” bị rút gọn thành thông điệp “địa phương miễn phí sách giáo khoa”, phụ huynh có lý do để dừng mua, trường không đăng ký sớm, doanh nghiệp cắt giảm đặt hàng. Đến khi địa phương không kịp thực hiện, nhu cầu quay lại đột ngột, khiến thị trường quá tải cục bộ.
Chuỗi cung ứng sách chậm nhịp: Trường, phụ huynh và nhà xuất bản cùng kẹt
Chuỗi cung ứng sách giáo khoa không phải chiếc công tắc bật lên là có sách trên kệ. Ngành in ấn cần thời gian cho chuẩn bị vật tư, in, đóng cuốn và vận chuyển qua hàng trăm cây số đến từng trường. Khi tới giữa mùa hè mà dây chuyền đã in 99% sản lượng kế hoạch và đang ở giai đoạn cuối, bất kỳ đơn hàng lớn nào đặt vào cuối tháng 7 đều gần như không thể giao kịp trước khai giảng. Nhiều trường do sắp xếp bộ máy, sáp nhập, kiện toàn ban giám hiệu nên không tổ chức đăng ký mua sách hoặc làm rất muộn; riêng tại TP.HCM, đến 25/8 vẫn còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký. Điều đó đẩy phụ huynh vào cảnh săn sách phút chót ở hệ thống bán lẻ, tạo cảm giác “thiếu trên diện rộng”, trong khi thực chất chỉ là nhiều điểm nghẽn nhỏ chồng lên nhau.
Trách nhiệm và giải pháp: Không thể tiếp tục đổ lỗi cho “biến động bất ngờ”
Điểm tích cực hiếm hoi là bộ giáo dục đào tạo đã công khai nhận trách nhiệm trong công tác tổng hợp, dự báo nhu cầu chung và lập Tổ công tác phản ứng nhanh 24/7 để điều phối sách giữa địa phương thừa – thiếu. Nhà xuất bản đã huy động tối đa công suất, nâng tổng cung lên gần 240 triệu bản và mở miễn phí hệ thống sách giáo khoa điện tử để học sinh dùng tạm, cam kết hoàn tất cung ứng bổ sung trước ngày 30/9. Nhưng giải pháp chữa cháy không thể thay thế cải cách dài hạn. UBND các tỉnh, thành phải chịu trách nhiệm về độ chính xác của số liệu dự báo học sinh và nhu cầu sách giáo khoa trên địa bàn. Cần xem xét đưa sách giáo khoa vào danh mục “sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu” để Nhà nước có cơ sở pháp lý chủ động đặt hàng, dự trữ và điều tiết khi nhu cầu biến động đột biến. Nếu không gắn trách nhiệm cá nhân với từng mắt xích – từ dự báo, phê duyệt chính sách, tới tổ chức mua sắm – thì năm học tới rất dễ tái diễn cảnh “vỡ trận” sách giáo khoa.
