Di sản thế giới Việt Nam: từ danh hiệu đến sinh kế cộng đồng
Di sản thế giới Việt Nam là tập hợp các di tích và cảnh quan được UNESCO công nhận vì giá trị nổi bật toàn cầu, và nếu được gắn với mô hình du lịch cộng đồng bền vững, những di sản này có thể vừa bảo tồn văn hóa, thiên nhiên, vừa tạo sinh kế trực tiếp cho người dân địa phương thông qua hoạt động du lịch văn hóa dựa trên di sản. Khi Văn hóa Sa Huỳnh được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2022, Quảng Ngãi ngay lập tức xem đây là bước đệm để tiến tới hồ sơ Di sản thế giới, không phải chỉ để có thêm một danh hiệu, mà để dùng danh hiệu ấy mở ra một hướng phát triển du lịch Sa Huỳnh gắn bảo tồn và sinh kế địa phương. Cùng lúc, Tam Chuc đang được khảo sát để xây dựng hồ sơ "cảnh quan sinh thái – văn hóa" cho loài voọc mông trắng đặc hữu, bước đi cho thấy Việt Nam chọn con đường di sản gắn với cộng đồng và đa dạng sinh học.
Văn hóa Sa Huỳnh: tam giác du lịch và tham vọng Di sản thế giới
Việc đề nghị công nhận Văn hóa Sa Huỳnh là Di sản thế giới là động thái chủ động của Quảng Ngãi nhằm nâng cao giá trị, tăng cường bảo tồn di sản, đồng thời tạo động lực phát triển du lịch, kinh tế địa phương gắn với bảo vệ các giá trị văn hóa, lịch sử. Sau quyết định xếp hạng di tích khảo cổ Sa Huỳnh thành di tích quốc gia đặc biệt năm 2022, UBND tỉnh đã gửi văn bản đề nghị cơ quan quản lý hướng dẫn lập hồ sơ trình UNESCO, cho thấy địa phương không muốn bỏ lỡ “cửa sổ cơ hội” sau khi được ghi nhận ở cấp quốc gia. Theo định hướng, Sa Huỳnh sẽ cùng Lý Sơn và Măng Đen trở thành tam giác du lịch thế mạnh với sản phẩm đặc trưng nhằm hướng tới phát triển du lịch bền vững. Sự kết hợp giữa đầm An Khê, biển Sa Huỳnh và các giá trị văn hóa phi vật thể như nghề làm muối trên đá tạo nên câu chuyện đủ chiều sâu để du lịch Sa Huỳnh không chỉ là ngắm cảnh biển, mà là hành trình trải nghiệm di sản sống.
Tam Chuc UNESCO: cảnh quan voọc mông trắng và du lịch sinh thái – tâm linh
Khác với Sa Huỳnh thiên về khảo cổ và văn hóa, Tam Chuc đặt mình trong một bức tranh rộng hơn: cảnh quan sinh thái – văn hóa gắn với loài voọc mông trắng đặc hữu. Khu danh thắng này có quy hoạch khoảng 5.000 ha với hệ sinh thái núi đá vôi, rừng, thung lũng, đất ngập nước và hồ tự nhiên rộng lớn, đồng thời là nơi sinh sống của voọc mông trắng – loài linh trưởng hiếm chỉ có ở Việt Nam. Cuộc khảo sát thực địa trong hai ngày 30/9 và 1/10 với hơn 80 đại biểu đã đi qua hệ thống không gian tâm linh và kiến trúc như hồ Lục Nhạc, đình Tam Chúc, vườn Kinh Cột, các điện Pháp Chủ, Quan Thế Âm, Tam Thế để đánh giá giá trị cảnh quan, văn hóa và đa dạng sinh học. Từ đây, các bên đang xây dựng hồ sơ đề cử Di sản thế giới với tên gọi "Cảnh quan sinh thái – văn hóa voọc mông trắng Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc", một ý tưởng cho thấy chiến lược Tam Chuc UNESCO là gắn tâm linh với bảo tồn loài nguy cấp.
Du lịch cộng đồng bền vững: tiền của du khách đi thẳng vào túi người giữ di sản
Nếu Sa Huỳnh và Tam Chuc được công nhận Di sản thế giới, tác động sâu nhất sẽ không nằm ở số lượng khách hay doanh thu tổng thể, mà ở việc mỗi đồng chi tiêu có đi thẳng đến cộng đồng hay không. Ngay lúc này, các làng di sản từ Bắc đến Nam đã chứng minh mô hình du lịch cộng đồng bền vững là khả thi: “mỗi đồng chi tiêu của du khách không bị luân chuyển qua các bên trung gian quá lớn mà trực tiếp trở thành nguồn thu nhập thiết thực cho những người đang ngày đêm gìn giữ di sản”. Hợp tác xã dệt lanh Lùng Tám khởi đầu với 10 thành viên, nay đã có hơn 100 lao động địa phương, phần lớn là phụ nữ, sống bằng nghề dệt truyền thống gắn với du lịch. Trong một làng khác, khoảng hơn 50 trong tổng số 120 hộ đã biến nhà trình tường cổ thành homestay tự vận hành mà vẫn giữ nguyên kiến trúc người Lô Lô, tạo ra thu nhập trực tiếp từ di sản kiến trúc. Những mô hình này chính là “phòng thí nghiệm” cho cách Sa Huỳnh hay Tam Chuc có thể làm nếu trở thành Di sản thế giới Việt Nam.
Cơ hội và trách nhiệm: làm thế nào để danh hiệu Di sản thế giới tạo lợi ích lâu dài?
Danh hiệu Di sản thế giới tự nó không bảo đảm phát triển; điều quyết định là Việt Nam có dám đặt cộng đồng vào trung tâm chiến lược hay không. Một báo cáo về du lịch bền vững chỉ ra rằng 78% du khách Việt Nam muốn tiền chi tiêu của họ được giữ lại để hỗ trợ trực tiếp cộng đồng bản địa, và 85% tích cực tìm kiếm trải nghiệm mang đậm bản sắc văn hóa gắn với nhịp sống nguyên bản. Nhu cầu đã rõ ràng, vấn đề là cách đáp ứng. Với Sa Huỳnh, kế hoạch nghiên cứu, trùng tu, tôn tạo và hoàn thiện quy hoạch bảo vệ di tích, cùng các hội thảo khoa học phục vụ xây dựng hồ sơ, cho thấy địa phương đã nghĩ về bảo tồn lâu dài song hành với phát triển. Với Tam Chuc, chuỗi đối thoại khu vực châu Á – Thái Bình Dương và hoạt động khảo sát để định hướng hồ sơ Di sản thế giới đang củng cố phối hợp giữa địa phương, Ủy ban quốc gia và các tổ chức quốc tế trong bảo tồn. Nếu những nỗ lực này gắn thêm trục du lịch cộng đồng bền vững, danh hiệu Di sản thế giới sẽ trở thành công cụ hữu hiệu để gia tăng thu nhập nông thôn, thay vì là một tấm biển đẹp nhưng xa lạ với người dân.
