Đào tạo nghề thời AI: không đổi mới là tụt lại
Đào tạo nghề AI trong bối cảnh chuyển đổi số giáo dục là quá trình các trường nghề thiết kế chương trình, chuẩn hóa giáo viên và gắn kết doanh nghiệp để người học sở hữu kỹ năng thị trường lao động phù hợp với nền kinh tế số, nơi trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và dữ liệu trở thành nền tảng vận hành và cạnh tranh. Trong giáo dục nghề nghiệp, việc xây dựng đội ngũ nhà giáo đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và đổi mới sáng tạo đang được xem là yếu tố then chốt. Điều này cho thấy câu chuyện không còn là mua thêm vài máy tính, mà là tái cấu trúc toàn bộ cách dạy – cách học. Nếu trường nghề không kịp làm chủ AI, họ sẽ đào tạo ra những thế hệ lao động lạc nhịp với doanh nghiệp, dù bằng cấp có đẹp đến đâu.
Chuẩn hóa giáo viên: từ giảng đường đến dây chuyền công nghệ
Điểm đáng mừng là nhiều trường nghề đã hiểu rằng chuẩn hóa giáo viên không chỉ là đủ bằng cấp mà phải đủ năng lực số, năng lực nghề thực tế và khả năng làm chủ AI. Tại một trường cao đẳng ở Đà Nẵng, đội ngũ giảng viên ngoài việc đáp ứng tiêu chuẩn giáo dục nghề nghiệp theo quy định còn phải có kinh nghiệm thực tiễn từ doanh nghiệp, có khả năng chuyển tải yêu cầu kỹ năng nghề của doanh nghiệp đến sinh viên và định hướng cơ hội việc làm. Nhà trường chú trọng năng lực số và AI của giảng viên trong thiết kế, tổ chức, quản lý quá trình đào tạo và học tập. Ở một trường trung cấp khác, chuẩn đầu ra từng môn học được rà soát, đối chiếu với yêu cầu doanh nghiệp và khung năng lực nghề, từ đó xây dựng kế hoạch bồi dưỡng cho các nhóm ngành mũi nhọn. Đây là bước chuyển quan trọng: giáo viên nghề được xem như kỹ sư giáo dục, vừa dạy, vừa cập nhật công nghệ, vừa là cầu nối với doanh nghiệp.
AI làm thay đổi thị trường lao động: doanh nghiệp cần người dẫn dắt tăng trưởng
Trong khi trường nghề đang chuyển mình, thị trường lao động cũng biến động mạnh dưới tác động của AI và chuyển đổi số. Theo một giám đốc vận hành của một đơn vị tuyển dụng, yêu cầu của doanh nghiệp với nhân lực chất lượng cao đã thay đổi: bằng cấp, kinh nghiệm, ngoại ngữ và kỹ năng quản lý chỉ còn là điều kiện cơ bản, còn doanh nghiệp tìm ứng viên có khả năng triển khai chuyển đổi số, tối ưu vận hành, quản trị trong môi trường quốc tế và tạo ra giá trị mới cho tổ chức. Bà nhận định: "Trước đây doanh nghiệp tuyển người để vận hành công việc, còn ngày nay họ tuyển những người có thể dẫn dắt tăng trưởng và đổi mới". Khảo sát với 285 doanh nghiệp cho thấy 52% dự định tăng tuyển dụng, 16% giảm và 32% giữ nguyên quy mô nhân sự, chỉ số triển vọng tuyển dụng ròng đạt 36%, tăng 8 điểm phần trăm so với quý trước. Nhu cầu cao nhưng doanh nghiệp lại than thiếu ứng viên có kỹ năng phù hợp – đó là lời cảnh báo trực tiếp cho hệ thống đào tạo nghề.
Liên kết doanh nghiệp: phòng thực hành phải giống dây chuyền sản xuất
Nếu doanh nghiệp đang tìm người có thể tạo giá trị mới, thì trường nghề buộc phải kéo chương trình đào tạo sát lại với dây chuyền sản xuất, bếp ăn, garage ô tô, phòng chăm sóc sắc đẹp và hệ thống công nghệ thông tin thực tế. Một trường cao đẳng đã chọn cách đầu tư cơ sở vật chất song song với tăng cường hợp tác doanh nghiệp: sinh viên được học tập, thực hành, trải nghiệm tại doanh nghiệp, tiếp cận dây chuyền công nghệ và môi trường làm việc thực tế để có thể làm việc ngay sau khi tốt nghiệp. Trường cử giảng viên tham quan, học tập tại doanh nghiệp, tổ chức hội thảo, chuyên đề tại doanh nghiệp để cập nhật công nghệ, yêu cầu tuyển dụng và năng lực nhân sự; đồng thời mời kỹ sư, giám đốc, trưởng bộ phận doanh nghiệp tham gia giảng dạy, trao đổi chuyên môn với giảng viên và sinh viên. Ở một trường trung cấp, các phòng thực hành được mô phỏng môi trường doanh nghiệp, giúp giảng viên đổi mới phương pháp và người học được thực hành trên thiết bị gần với thực tế sản xuất, kinh doanh. Đây không phải chi tiết phụ, mà là điều kiện để đào tạo nghề AI gắn với liên kết doanh nghiệp một cách sống động.
Khoảng trống kỹ năng và câu trả lời của đào tạo nghề AI
Dù nhu cầu tuyển dụng tích cực, doanh nghiệp vẫn gặp khó khi tìm người phù hợp: thiếu ứng viên có kỹ năng phù hợp và nguồn ứng viên đạt yêu cầu còn hạn chế là hai cản trở hàng đầu. Tự động hóa và AI cũng làm giảm số lượng vị trí phù hợp với người mới vào nghề, khiến áp lực lên các trường nghề càng lớn. Đáp lại, một số trường đã xác định nhà giáo giáo dục nghề nghiệp phải hội tụ năng lực nghề thực tế, năng lực sư phạm nghề hiện đại, năng lực số và AI, ngoại ngữ và hội nhập, cùng năng lực hợp tác với doanh nghiệp. Họ ưu tiên phát triển năng lực công nghệ và số cho đội ngũ, từ thiết kế học liệu số, khai thác dữ liệu học tập đến ứng dụng AI trong soạn giáo án, chấm chữa và đánh giá năng lực thực hành. Đồng thời, kế hoạch dài hơi là đào tạo lại, bồi dưỡng thường xuyên theo từng ngành, bổ sung giảng viên trẻ có nền tảng số và mở rộng hợp tác quốc tế để trao đổi chương trình, học liệu số, tiêu chuẩn đánh giá và kinh nghiệm đào tạo. Nếu xu hướng này lan rộng, đào tạo nghề AI có cơ hội trở thành trụ cột giúp lao động Việt Nam cạnh tranh trong làn sóng công nghiệp công nghệ cao, nơi nhân lực STEM được dự báo sẽ duy trì nhu cầu ở mức cao trong thời gian tới.
