Chuyển đổi chỉ bền khi người trồng lúa có điều kiện làm theo
Lúa phát thải thấp là phương thức canh tác giảm khí nhà kính bằng cách điều chỉnh quản lý nước, giống và phân bón, đồng thời theo dõi kết quả để bảo đảm quy trình có thể kiểm chứng. Đây không phải một bộ kỹ thuật có thể áp dụng đồng loạt nếu thiếu hạ tầng, vốn và đầu ra ổn định. Ngày 28/10 tại Cần Thơ, Oxfam tại Việt Nam cùng các đối tác khởi động dự án GORICE nhằm phát triển chuỗi giá trị lúa gạo bền vững, phát thải thấp và thích ứng biến đổi khí hậu ở ĐBSCL. Thời điểm này đáng chú ý: sản xuất lúa là nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất trong nông nghiệp, trong khi biến đổi khí hậu ngày càng gây sức ép lên vùng trồng. Với một đồng bằng cung cấp khoảng một nửa sản lượng lúa và hơn 90% lượng gạo xuất khẩu của cả nước, chuyển đổi chậm sẽ khiến nông dân khó theo kịp yêu cầu môi trường lẫn thị trường.
Công nghệ tiết kiệm đầu vào, nhưng cần nước và máy móc
Giảm giống và phân bón có thể hạ chi phí ngay trong một vụ, song lợi ích ấy chưa đủ để bảo đảm nông dân duy trì quy trình mới trên diện rộng. Tưới ngập - khô xen kẽ là điểm then chốt: theo ông Bùi Bá Bổng, điều tiết nước theo chu kỳ hợp lý đóng góp gần 50% tổng lượng giảm phát thải khí nhà kính trong cả chu trình sản xuất lúa. Vì vậy, đầu tư thủy nông nội đồng để chủ động cấp, rút nước phải đi trước hoặc song hành với mở rộng diện tích. Cùng lúc, cần cơ giới hóa phù hợp với cách tổ chức sản xuất, giúp giảm lượng giống, hạn chế gieo sạ dày và bón phân đúng mức. Nông dân cũng phải ghi chép quy trình để có dữ liệu đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải. Nếu thiếu hệ thống theo dõi này, lợi ích môi trường khó được xác nhận, còn cơ hội tiếp cận sáng kiến carbon sẽ bị thu hẹp.
Mục tiêu mở rộng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp lên khoảng 1,65 triệu ha tại ĐBSCL vì thế không thể chỉ giao thêm chỉ tiêu diện tích; nó đòi hỏi đầu tư đồng bộ cho thủy lợi, cơ giới hóa và hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải.
Vốn xanh phải đi cùng liên kết đầu ra
Thị trường lúa phát thải thấp còn non trẻ, trong khi nhiều nông hộ quy mô nhỏ khó tiếp cận công nghệ, vốn và thị trường. Đây là lý do tài chính không thể tách khỏi liên kết tiêu thụ: nếu nông dân phải tự gánh chi phí chuyển đổi mà không có cam kết thu mua, động lực áp dụng sẽ yếu. Trong GORICE, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam hỗ trợ kết nối doanh nghiệp với hợp tác xã, hướng tới giúp 1.500 người trồng lúa thiết lập liên kết thu mua với doanh nghiệp. Dự án cũng thúc đẩy tiếp cận tài chính xanh, phát triển nhu cầu gạo phát thải thấp và hỗ trợ xây dựng nhãn hàng. Cách tiếp cận này hợp lý hơn việc chỉ cấp hỗ trợ kỹ thuật: doanh nghiệp có nguồn cung theo chuẩn, hợp tác xã tổ chức sản xuất, còn nông dân có cơ hội bán sản phẩm và hưởng lợi từ phần giá trị tăng thêm.
GORICE được tài trợ bởi Chính phủ Canada và triển khai giai đoạn 2025–2030 cùng Oxfam tại Việt Nam, VCCI, Viện Môi trường nông nghiệp và các cơ quan địa phương. Dự án hướng tới chuỗi giá trị thích ứng khí hậu, thị trường gạo bền vững và sinh kế tốt hơn, đặc biệt cho phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số.
Đo thành công bằng lợi ích đến tay nông dân
Đến năm 2030, GORICE đặt mục tiêu có 48.200 người hưởng lợi trực tiếp, trong đó 50% là phụ nữ; giảm khoảng 748.000 tấn phát thải carbon; đưa 180.000 ha vào thực hành canh tác chất lượng cao, phát thải thấp; và mang lại lợi ích cho 100.000 người tiêu dùng. Những con số này có ý nghĩa nếu được chuyển thành thay đổi cụ thể: chi phí đầu vào hợp lý hơn, năng lực chống chịu tốt hơn và phần lợi ích từ giảm phát thải được chia sẻ công bằng. Dự án cũng đặt trọng tâm vào đào tạo kỹ thuật, công nghệ xanh, tài chính và hệ thống đo lường phát thải. Tuy nhiên, mục tiêu lớn không tự bảo đảm kết quả. Cần minh bạch cách ghi nhận giảm phát thải, điều kiện tiếp cận vốn và cơ chế phân chia lợi ích giữa doanh nghiệp, hợp tác xã với người sản xuất.
Kết luận, mở rộng sản xuất lúa ĐBSCL theo hướng phát thải thấp không thể dựa riêng vào một giống mới hay một quy trình kỹ thuật. Thủy lợi chủ động, máy móc phù hợp, nguồn vốn xanh, dữ liệu kiểm chứng và hợp đồng tiêu thụ phải được thiết kế thành một hệ thống. Chỉ khi nông dân giảm được chi phí, có đầu ra và nhận phần lợi ích xứng đáng, chuyển đổi mới vượt khỏi phạm vi dự án để trở thành nền tảng lâu dài cho chuỗi giá trị lúa gạo.
