Chuyển đổi xanh phải bắt đầu từ điều kiện ngoài đồng ruộng
Lúa gạo phát thải thấp là phương thức sản xuất giảm khí nhà kính bằng cách sử dụng nước, giống và vật tư hiệu quả hơn, đồng thời duy trì năng suất và khả năng chống chịu trước biến động khí hậu. Muốn mô hình này lan rộng ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), kỹ thuật và vốn đầu tư phải được tháo gỡ đồng thời, thay vì yêu cầu nông dân đổi cách làm mà thiếu hạ tầng và nguồn lực.
Ngày 28/10 tại Cần Thơ, Tổ chức Oxfam tại Việt Nam cùng các đối tác khởi động dự án GORICE, hướng tới phát triển chuỗi giá trị lúa gạo bền vững, giảm phát thải và thích ứng biến đổi khí hậu. Đây là phản ứng cần thiết: ĐBSCL cung cấp khoảng một nửa sản lượng lúa và hơn 90% lượng gạo xuất khẩu của cả nước, trong khi sản xuất lúa là nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất trong nông nghiệp và đang chịu sức ép ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu.
Thách thức không dừng ở việc hướng dẫn nông dân áp dụng quy trình mới. Đề xuất mở rộng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp lên khoảng 1,65 triệu ha đòi hỏi đầu tư đồng bộ, từ thủy nông nội đồng đến cơ giới hóa và nguồn vốn cho các liên kết sản xuất. Nếu những điều kiện này thiếu hụt, mục tiêu mở rộng sẽ có nguy cơ dừng ở diện tích thí điểm.
Công nghệ chỉ có giá trị khi giảm chi phí và phù hợp ruộng đồng
Điểm tựa kỹ thuật là điều tiết nước theo chu kỳ ngập – khô xen kẽ, kết hợp giảm gieo sạ dày và bón phân quá mức. Cách làm này không xa lạ với kinh nghiệm sản xuất ở vùng đồng bằng, nhưng muốn áp dụng ổn định cần hệ thống kênh mương cho phép chủ động cấp, rút nước. Hạ tầng ấy vừa giúp nông dân thực hiện quy trình, vừa tạo căn cứ theo dõi, kiểm chứng lượng phát thải giảm qua từng vụ.
Cơ giới hóa và kỹ thuật gieo sạ chính xác cũng cần được xem là công cụ hạ chi phí, không phải khoản đầu tư để làm đẹp hồ sơ xanh. Một mô hình chuyển đổi chuỗi giá trị khác ghi nhận việc gieo sạ theo hàng kết hợp máy vùi phân sâu giúp giảm số lần bón từ 3–4 xuống còn 2; thử nghiệm tại các mô hình điểm cho thấy lượng phân đạm giảm ít nhất 30% và thuốc bảo vệ thực vật giảm 30%.
Những kết quả ấy củng cố một nguyên tắc: nông dân khó duy trì kỹ thuật nếu lợi ích kinh tế không hiện rõ ngay trong sản xuất. Tiết kiệm giống, phân bón và thuốc có thể hỗ trợ thu nhập từng vụ, nhưng các yêu cầu về điều tiết nước, máy móc phù hợp và ghi chép dữ liệu vẫn cần được hướng dẫn, đầu tư và tổ chức theo điều kiện thực tế của từng địa phương.
Vốn, đối tác và thị trường quyết định khả năng nhân rộng
Khoảng trống vốn không chỉ nằm ở chi phí ban đầu. Sản xuất phân tán khiến việc đưa tài chính đến từng hộ khó hơn; trong khi hạ tầng tưới tiêu, máy móc và hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải đều cần nguồn lực để xây dựng và vận hành. Vì vậy, tài chính xanh phải đến được với hợp tác xã và nông hộ, thay vì chỉ tập trung ở cấp dự án hoặc doanh nghiệp.
GORICE đặt vai trò đối tác vào đúng mắt xích này: Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam hỗ trợ kết nối doanh nghiệp với hợp tác xã, với mục tiêu giúp 1.500 người trồng lúa thiết lập liên kết thu mua; dự án cũng hướng đến hỗ trợ tiếp cận tài chính xanh, phát triển nhãn gạo phát thải thấp và thử nghiệm tham gia thị trường carbon theo cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng.
Quy mô và đích đến của dự án tạo căn cứ để đánh giá mức độ khả thi, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm giải trình: triển khai tại 7 xã ở Cần Thơ với kinh phí viện trợ khoảng 15 tỷ đồng, GORICE đặt mục tiêu đến năm 2030 có 48.200 người hưởng lợi trực tiếp, trong đó 50% là phụ nữ; áp dụng thực hành chất lượng cao, phát thải thấp trên 180.000 ha và giảm khoảng 748.000 tấn phát thải carbon.
Sinh kế nông dân phải là thước đo của chuyển đổi
Giảm phát thải chỉ có ý nghĩa lâu dài nếu cải thiện được sinh kế nông dân. Người trồng lúa, đặc biệt là phụ nữ, thanh niên, đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm dễ bị tổn thương, cần được tiếp cận tri thức, công nghệ và nguồn lực; đồng thời phải có tiếng nói trong quyết định sản xuất và được hưởng phần xứng đáng từ giá trị gia tăng. Nếu nông dân gánh thêm việc ghi chép, tuân thủ quy trình và rủi ro thị trường mà lợi ích lại chảy sang khâu khác, mô hình khó đứng vững.
Bước tiếp theo là lồng ghép các hoạt động của GORICE với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, lựa chọn mô hình phù hợp từng địa phương và bảo đảm người dân tham gia thực chất. Mục tiêu năm 2030 sẽ chỉ có sức nặng nếu đi kèm hợp đồng thu mua rõ ràng, hỗ trợ kỹ thuật thường xuyên và cơ chế chia sẻ lợi ích có thể kiểm chứng.
Kết luận, công nghệ không thể thay thế vốn, còn nguồn vốn sẽ không tạo chuyển đổi bền vững nếu thiếu liên kết thị trường và quyền lợi cho người sản xuất. Muốn chuỗi giá trị lúa gạo vừa thích ứng biến đổi khí hậu vừa bảo vệ sinh kế nông dân, cần đầu tư đồng bộ từ thủy lợi, cơ giới hóa đến tài chính xanh, đồng thời đặt nông dân ở vị trí chủ thể chứ không phải người nhận chỉ tiêu.
