Đưa tri thức nhân văn vào cuộc đối thoại về AI
Khoa học xã hội và nhân văn trong thời đại AI là lĩnh vực nghiên cứu cách công nghệ làm thay đổi con người, văn hóa và đời sống cộng đồng, đồng thời đề xuất nguyên tắc để tiến bộ kỹ thuật phục vụ lợi ích xã hội.
Đó là lý do Diễn đàn Nhân văn Mùa thu Hà Nội 2026 đáng chú ý không chỉ như một sự kiện học thuật, mà còn như lời nhắc rằng tốc độ công nghệ không thể là thước đo duy nhất của tiến bộ. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức diễn đàn từ ngày 21 đến 28/10, với 21 hội thảo, tọa đàm và thảo luận bàn tròn; chương trình dự kiến quy tụ khoảng 1.300 học giả, trong đó có 250 diễn giả quốc tế. Đây là một diễn đàn học thuật Việt Nam có quy mô đủ để kết nối nhiều tiếng nói, nhưng giá trị của nó sẽ được đánh giá bằng việc những cuộc trao đổi có dẫn tới nghiên cứu, khuyến nghị và thay đổi thực tế hay không.
Đối thoại quốc tế phải vượt khỏi ranh giới ngành
Một điểm nhấn của diễn đàn là tọa đàm về khoa học xã hội và nhân văn trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, với học giả đến từ Canada, Italia, Trung Quốc, Bulgaria và Việt Nam. Ngày 24/10, trường tổ chức đối thoại khoa học quốc tế về khoa học xã hội, nhân văn, AI và hội nhập quốc tế; các chuyên gia trong nước và quốc tế cùng bàn về ảnh hưởng của AI đối với nghiên cứu, đào tạo và đời sống. Quy tụ nhiều quốc gia là điều kiện cần, nhưng chưa đủ: cuộc đối thoại chỉ hữu ích nếu nối được hiểu biết kỹ thuật với những câu hỏi về quyền lợi, bản sắc và giá trị con người.
Những vấn đề như đạo đức công nghệ, văn hóa số, gia đình, giáo dục và niềm tin xã hội không thể được giải quyết trong một ngành riêng lẻ. Vì vậy, nhân văn và trí tuệ nhân tạo không nên được xem là hai phía đối lập; nghiên cứu liên ngành cần giúp kỹ sư, nhà nghiên cứu xã hội, nhà giáo dục và nhà hoạch định chính sách cùng kiểm tra tác động của công nghệ. Hội nhập quốc tế càng làm cho cách làm ấy cần thiết: kinh nghiệm từ bên ngoài có thể mở rộng góc nhìn, nhưng giải pháp vẫn phải phù hợp với bối cảnh và giá trị Việt Nam.
Thông minh hơn không đồng nghĩa tốt đẹp hơn
AI có thể xử lý dữ liệu nhanh, nhưng điều đó không tự trả lời được ai được hưởng lợi, ai chịu rủi ro hay quyết định nào là công bằng. Các trao đổi tại diễn đàn đặt đúng trọng tâm khi xem xét AI trong nghiên cứu, giáo dục và đời sống xã hội, thay vì chỉ ca ngợi khả năng tự động hóa. Công nghệ cũng làm nảy sinh lo ngại về độ tin cậy của thông tin, tư duy độc lập, trách nhiệm khi sử dụng và cách con người tiếp nhận tri thức.
Tác động không dừng ở màn hình hay nơi làm việc. AI có thể làm thay đổi phương thức học tập, năng lực giải quyết vấn đề, sức khỏe tinh thần và các mối quan hệ trong gia đình, cộng đồng. Đây là lúc khoa học xã hội AI cần góp phần định hình cách đánh giá hiệu quả: ngoài tốc độ và năng suất, phải tính đến phẩm giá, công bằng, bản sắc văn hóa và trách nhiệm với những người có nguy cơ bị bỏ lại. Một xã hội thông minh nhân văn không phải xã hội từ chối công nghệ, mà là xã hội biết đặt giới hạn và mục đích cho công nghệ.
Từ diễn đàn đến chính sách và thực hành
Điểm đáng kỳ vọng là các cơ sở học thuật đang đưa khoa học xã hội và nhân văn gần hơn với quá trình phát triển và ứng dụng AI. Hiệu trưởng Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh tri thức nhân văn cần tham gia kiến tạo giải pháp, không chỉ dừng ở việc giải thích hiện tượng; nghiên cứu nên chuyển thành khuyến nghị chính sách và ứng dụng thực tiễn. Trong năm 2026, nhà trường đã triển khai hơn 10 báo cáo tư vấn chính sách trọng điểm và tiếp tục thúc đẩy nghiên cứu gắn với ưu tiên phát triển quốc gia.
Tham vọng ấy cần sự hợp tác giữa trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng—những nhóm mà chuỗi hoạt động của diễn đàn hướng tới kết nối. Nếu đối thoại được tiếp nối bằng nhóm nghiên cứu liên ngành, bằng chứng đáng tin cậy và khuyến nghị có thể thực thi, ngành nhân văn sẽ không đứng ngoài làn sóng đổi mới mà góp phần định hướng nó. Kết luận của diễn đàn vì thế rất rõ: Việt Nam không chỉ cần năng lực công nghệ mạnh hơn, mà còn cần năng lực hiểu con người tốt hơn. Đó mới là nền tảng để tiến tới một xã hội vừa thông minh, vừa nhân văn.
