Nghịch lý giá diesel kỷ lục: Khi dầu thô rẻ đi nhưng chi phí lại đắt hơn
Nghịch lý giá diesel kỷ lục là hiện tượng giá bán lẻ dầu diesel lập đỉnh lịch sử trong khi giá dầu thô giảm sâu, tạo ra khoảng cách bất thường giữa chi phí nguyên liệu đầu vào và giá nhiên liệu thành phẩm, làm chi phí vận tải và giá tiêu dùng tăng mạnh, dù các chỉ số thị trường dầu thô cho thấy xu hướng hạ nhiệt rõ rệt.
Điểm mấu chốt của câu chuyện không phải ở mỏ dầu, mà ở đoạn giữa chuỗi cung ứng: công suất lọc hóa dầu, xung đột địa chính trị và cấu trúc thị trường năng lượng Mỹ. Trong khi dầu Brent và WTI có giai đoạn điều chỉnh, giá dầu diesel bán lẻ tại Mỹ vẫn lập đỉnh mới, thể hiện sự “tách rời” nguy hiểm giữa thị trường dầu thô và thị trường sản phẩm chưng cất. Đây không chỉ là một biến động kỹ thuật, mà là tín hiệu báo trước làn sóng tăng chi phí vận tải, lạm phát và áp lực lãi suất dồn lên người tiêu dùng cũng như chính phủ.
Vì sao dầu thô hạ nhiệt nhưng diesel vẫn phi mã?
Nếu nhìn vào giá dầu thô, nhiều người sẽ nghĩ áp lực chi phí năng lượng đang giảm. Thực tế, giá dầu thô chuẩn Brent đã điều chỉnh đáng kể so với giai đoạn đỉnh trước đó, trong khi dầu WTI cũng trải qua tuần tăng giảm đan xen và chịu áp lực từ kỳ vọng lãi suất của Mỹ. Nhưng diễn biến của diesel cho thấy, thị trường sản phẩm chưng cất đang sống trong một vũ trụ khác.
Các yếu tố nền tảng giải thích nghịch lý này gồm ba tầng. Thứ nhất, đứt gãy nguồn cung tại Trung Đông và Nga, hai khu vực chiếm tới một phần ba xuất khẩu diesel toàn cầu, khiến thị trường thành phẩm căng thẳng hơn nhiều so với thị trường dầu thô. Thứ hai, các tuyến đường tiếp tế huyết mạch qua Trung Đông vẫn bị tê liệt do chiến sự, làm giảm hiệu quả luân chuyển hàng hóa năng lượng. Thứ ba, giới hạn công suất lọc hóa dầu khiến biên lợi nhuận diesel bị đẩy lên đỉnh, nhưng sản lượng không thể tăng tương ứng.
Vai trò của căng thẳng Mỹ–Iran và chiến sự Nga–Ukraine
Căng thẳng quân sự Mỹ–Iran là mảnh ghép không thể thiếu trong bức tranh nghịch lý này. Sự phục hồi mạnh của giá dầu thô diễn ra đúng lúc hai nước nối lại các cuộc đụng độ quân sự, với các cuộc không kích dữ dội nhất kể từ tháng 7. Đợt tăng giá diesel bị châm ngòi bởi các cuộc giao tranh Mỹ–Iran và chuỗi tập kích của Ukraine vào mạng lưới lọc dầu Nga, vốn là một trụ cột của nguồn cung sản phẩm chưng cất toàn cầu.
Theo báo cáo được trích dẫn, thị trường đang chịu tác động đồng thời từ hai điểm nóng địa chính trị ở Trung Đông và xung đột Nga–Ukraine, những nơi chiếm tới một phần ba xuất khẩu diesel trên thế giới. Eo biển Hormuz – huyết mạch vận tải dầu – ghi nhận số tàu chở hàng đi qua suy giảm mạnh so với trung bình, cho thấy dòng chảy năng lượng chưa hề “bình thường hóa” như các tuyên bố chính trị. Trong khi đó, nhiều cơ sở lọc dầu của Nga bị tê liệt bởi các đợt tấn công, bóp chặt nguồn cung diesel thành phẩm. Nói cách khác, chiến sự đã chuyển từ vùng chiến trường sang ngay trong hóa đơn nhiên liệu của người dân.
Nút thắt lọc dầu và cú sốc chi phí vận tải
Ngay cả khi có đủ dầu thô, Mỹ và phần còn lại của thế giới vẫn mắc kẹt ở khâu lọc dầu. Các tập đoàn lọc hóa dầu lớn vận hành nhà máy ở mức gần tối đa công suất thiết kế, dư địa kỹ thuật gần như không còn. Đáng chú ý, nhiều cơ sở chủ động chuyển một phần công suất sang nhiên liệu máy bay – loại có biên lợi nhuận cao hơn – khiến nguồn cung diesel càng eo hẹp. Khi khối lượng hạn chế mà nhu cầu lại tăng theo mùa, giá diesel leo thang là kết cục gần như tất yếu.
Diesel là mạch máu của hệ thống logistics: xe tải đường dài, tàu hỏa chở hàng, máy móc xây dựng, máy cày và máy gặt đều phụ thuộc vào loại nhiên liệu này. Tồn kho sản phẩm chưng cất ở Mỹ, nhất là khu vực Bờ Đông, đang rơi xuống vùng đáy so với các năm trước, đúng lúc các bang nông nghiệp bước vào mùa thu hoạch và gieo hạt, còn mùa đông lại cận kề với nhu cầu dầu sưởi tăng mạnh. Khi chi phí vận tải tăng, không doanh nghiệp nào muốn hoặc có thể hấp thụ lâu dài; toàn bộ phần chi phí này đang được “kê thẳng” lên giá hàng hóa.
Lạm phát nhập khẩu từ cây bơm dầu tới giỏ hàng gia đình
Cú sốc giá diesel không dừng lại ở cây bơm nhiên liệu; nó lan nhanh đến từng hóa đơn trong đời sống. Chi phí năng lượng tăng cao đang đẩy lạm phát và chi phí vay vốn của các chính phủ trên toàn cầu lên, trực tiếp đe dọa triển vọng tăng trưởng kinh tế. Đây là lý do lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ neo ở mức cao – phản ánh kỳ vọng lạm phát khó hạ nhiệt. Nói cách khác, những gì chúng ta thấy ở trụ bơm diesel là điểm khởi đầu của một chuỗi phản ứng lây lan khắp nền kinh tế.
Theo một giám đốc phân tích dầu mỏ, đây là thời điểm đắt đỏ nhất trong lịch sử của dầu diesel tại Mỹ và chi phí gia tăng này sẽ nhanh chóng thẩm thấu vào giá của từng món hàng tiêu dùng. Từ cước xe tải chở nông sản tại California đến chi phí chạy máy gặt ngô ở Iowa, tất cả chi phí đầu vào tăng thêm sẽ được cộng thẳng vào giá bán lẻ của các mặt hàng thiết yếu như sữa, bánh mì hay ngũ cốc. Chiến lược gia thị trường tại một tổ chức tài chính quốc tế cảnh báo, thiếu hụt sản phẩm dầu tinh chế đang đẩy mặt bằng giá cả leo thang trên mọi mắt xích chuỗi cung ứng. Đối với người dân, nghịch lý giá diesel kỷ lục khi giá dầu thô hạ nhiệt không còn là chuyện ở sàn giao dịch, mà là câu chuyện của giỏ hàng mỗi tuần.
